كفار ، آن هم به نحوى وسيع كه شامل اعمال صالح و ناصالح نيز بشود . از اين هم كه بگذريم خصوص آيه اى كه مفسر نامبرده براى اثبات نظريه خود به آن استشهاد كرده ، خواسته است بگويد : ( آيه : « كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ » دلالت دارد بر اينكه حقايق مستند به خدا است . و تنها زينت اعمال است كه مستند به شيطان مىشود ) نه تنها دلالتى بر گفته او ندارد ، بلكه از قرائنى كه همراه آيه است بر مىآيد كه خلاف آن را افاده مىكند ، ( براى اينكه مىفرمايد عمل امتها را ( چه بد باشد و چه خوب ) در نظرشان زينت داديم ) . اينك به همه آيه توجه فرمائيد : « وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّه ، فَيَسُبُّوا اللَّه عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ ، كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ، ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ » « 1 » . كه به وضوح دلالت دارد بر اينكه منظور از اعمال ، اعمال زشت امتها است . و نيز از بيان ما فساد گفتار آن مفسر ديگر روشن مىشود كه گفته است زينت دادن دو جور است ، يكى پسنديده و ديگرى ناپسند ، اعمال هم دو جورند ، يكى نيك و ديگرى زشت ، و از مساله تزيين تنها تزيين اعمال نيك ، كار خدا است ، و بقيه كار شيطان است . براى اينكه هر چند اين حرف به وجهى درست است ، و ليكن به طور كلى صحيح نيست ، وجه صحيحش در خصوص نسبت مستقيم است ، كه از آن به كلمه « بالفعل » و امثال آن تعبير مىكنيم ، و مىگوئيم خداى تعالى به طور مستقيم و بالفعل تنها عمل جميل و پسنديده مىكند ، و به آن امر مىنمايد ، و هرگز امر به زشتى و فحشا نمىكند ، و اما به طور غير مستقيم و بواسطه كه از آن به كلمه « اذن » و امثال آن تعبير مىكنيم ، تمامى كارها ( چه خوب و چه بد ) مستند به او است ، چون اگر نباشد ربوبيت و خالقيت و مالكيت او نسبت به كل جهان تمام نمىشود و نيز نمىشود على الاطلاق او را بى شريك دانست ، ( براى اينكه بنا بر اين فرض ، تنها در كارهاى نيك ، بى شريك است ، نه به طور مطلق ) ، در حالى كه قرآن كريم پر است از آياتى كه همه چيز را به خدا نسبت داده ، از آن جمله مىفرمايد : « يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ » « 2 » ( يعنى به دست خود او و به كيفر نافرمانىهايش ) .

--> ( 1 ) خدايانى را كه كفار به جاى اللَّه مىپرستند ناسزا مگوييد ، و گرنه آنان نيز اللَّه را از در دشمنى با شما ( نه از روى علم ) دشنام خواهند گفت ، ما اين چنين عمل هر امتى را در نظرش زينت داده‌ايم ، آن گاه بازگشتشان به سوى پروردگارشان است ، و او ايشان را بدانچه مىكردند خبر خواهد داد ( سوره انعام آيه 108 ) . ( 2 ) خدا هر كه را بخواهد گمراه مىكند ( سوره رعد آيه 27 ) .