چگونه چنين نباشد ، با اينكه عزيز على الاطلاق است ، ساحت او منيعتر از آن است كه حرمتش هتك شود . ديگران هم گفته‌اند ، كه كلمه عزيز در اصل به معناى امتناع است . « * ( إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّه لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ . . . ) * » . اين آيه از آن جهت كه مطلق است يعنى معين نكرده است كه مقصود از عذاب شديد چيست ، آيا عذاب دنيا است يا آخرت ، ممكن است شامل عذاب دنيوى هم بشود . و اين خود يكى از حقايق قرآنى است كه چه بسا مفسرين از آن غافل مانده ، و آن طور كه بايد پيرامون آن بحث نكرده‌اند ، و اين بىتوجهى ، علتى جز اين نداشته كه ما چيزى را عذاب نمىشماريم ، مگر وقتى كه جسم ما را به درد آورد ، و متالم سازد و يا نقص و يا فسادى در نعمتهاى مادى ما پديد آورد . مثلا مال ما را از بين ببرد ، و يا يكى از عزيزان ما را بميراند ، يا بدن ما را مريض كند ، با اينكه آنچه قرآن در تعليمات خود از عذاب اراده كرده غير اين است . گفتارى در اينكه : كلمه عذاب در اصطلاح قرآن به چه معنا است حال ببينيم از آيات قرآنى ، در باره عذاب ، چه معنايى را استفاده مىكنيم ؟ قرآن كريم زندگانى كسانى را كه پروردگار خود را فراموش كرده‌اند هر قدر هم زندگى بسيار وسيعى داشته باشند زندگانى بسيار تنگ و سختى مىداند و مىفرمايد : « وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَه مَعِيشَةً ضَنْكاً » « 1 » . و باز قرآن كريم مال و اولاد را كه در نظر ما نعمت گوارا مىآيد ، عذاب خوانده ، مىفرمايد : « وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ ، إِنَّما يُرِيدُ اللَّه أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها ، فِي الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ » « 2 » . و حقيقت امر همانطور كه بيان اجمالى آن در تفسير آيه : « وَقُلْنا يا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ » « 3 » گذشت ، اين است كه مسرت و اندوه و شادى و غم و رغبت و نفرت و رنج و راحت آدمى داير مدار طرز فكر آدمى در مساله سعادت و شقاوت است .

--> ( 1 ) و كسى كه از ياد من اعراض كند زندگى سختى خواهد داشت . سوره طه آيه 124 . ( 2 ) خيلى شيفته اموال و اولاد آنان نباش كه خدا مىخواهد با همان اموال و اولاد عذابشان نموده و دلهاىشان را از حسرت آب كند ، و بميرند در حالى كه كافر باشند . توبه آيه 85 . ( 3 ) سوره بقره آيه 35 .