و كوتاه سخن اينكه ظاهر جمله : « ما فى أنفسكم » ثبوت و استقرار در نفس است ، البته منظور ما از اين حرف اين نيست كه از ظاهر عبارت نامبرده مىفهميم كه منظور ، استقرار صفات ، به نحوى است كه نظير ملكات راسخه نتوان آن را از نفس زايل نمود ، بلكه منظور ما ثبوت و استقرار تامى است كه مىتوان صدور فعل را مستند به آن كرد ، و ظهور اين معنا از جمله ، « ان تبدوا » و جمله « او تخفوه » قابل انكار نيست ، براى اينكه خود ابدا و اخفا دلالت دارد بر اينكه آنچه در نفس هست طورى است كه هم ممكن است منشا اظهار باشد ، و هم ممكن است منشا اظهار نباشد ، ( پس با ملكات راسخه اى كه نمىشود از بروز و ظهورش جلوگيرى كرد ، فرق دارد ) ، پس آيه شريفه به احوال نفس نظر دارد ، نه به ملكات راسخه در نفس . و اما خاطراتى كه گاهى بى اختيار در نفس خطور مىكند ، و همچنين تصورات ساده اى كه دنبالش تصديق نيست ، از قبيل صورت و قيافه گناهى كه در نفس تصور مىشود ، بدون اينكه تصميم بر آن گناه گرفته شود ، لفظ آيه به هيچ وجه شامل آنها نيست ، چون توجه فرموديد كه اين گونه تصورات ، استقرارى در نفس ندارند ، و منشا صدور هيچ فعلى نمىشوند . پس حاصل كلام اين شد كه آيه شريفه تنها بر احوال و ملكات نفسانيه اى دلالت دارد كه منشا صدور افعال هستند ، چه فعل اطاعت و چه معصيت ، و خداى سبحان انسانها را با آن احوال و ملكات محاسبه مىكند . در نتيجه آيه شريفه همان سياقى را دارد كه آيه : « لا يُؤاخِذُكُمُ اللَّه بِاللَّغْوِ فِي أَيْمانِكُمْ ، وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ » « 1 » و آيه : * ( « فَإِنَّه آثِمٌ قَلْبُه » ) * « 2 » و آيه : « إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْه مَسْؤُلًا » « 3 » دارند ، چون همه اين آيات دلالت دارند بر اينكه قلوب كه مراد از آن ، همان نفوس است احوال و اوصافى دارد ، كه آدمى با آن احوال محاسبه مىشود . و نيز آيه شريفه : « إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيا وَالآخِرَةِ » « 4 » كه ظهور در اين دارد كه عذاب تنها و تنها به خاطر دوست داشتن اشاعه فحشا است ، و معلوم است كه دوستى حالتى قلبى است . ( دقت فرمائيد )

--> ( 1 ) سوره بقره آيه 225 ( 2 ) سوره بقره آيه 283 ( 3 ) سوره الاسراء آيه 36 ( 4 ) سوره نور آيه 19