اين بود ظاهر آيه ، و لازم است دانسته شود كه آيه شريفه تنها دلالت دارد بر اينكه محاسبه بر معيار حالات و ملكات قلبى است ، چه اظهار بشود ، و چه نشود ، و اما اينكه جزاى آن ، در دو صورت اظهار و اخفا يك جور است يا نه ؟ و به عبارت ديگر آيا جزا تنها بستگى به تصميم دارد ؟ خواه عمل را هم انجام بدهد يا ندهد ؟ و خواه مصادف با واقع هم بشود يا نشود ؟ و مثلا كاسه اى كه شراب تشخيص داده بنوشد ، بعد معلوم شود آب بوده ، آيه شريفه ناظر به اين جهات نيست . اين بود نظريه ما در تفسير آيه مورد بحث ، ولى مفسرين در تفسير آن به راههاى مختلفى رفته‌اند ، چون خيال كرده‌اند كه آيه دلالت مىكند بر اينكه تمامى خاطراتى كه در نفس خطور مىكند چه در نفس مستقر بشود و دل آن را بپذيرد و چه نپذيرد مورد مؤاخذه قرار مىگيرد در حالى كه اگر چنين باشد در حقيقت آيه شريفه تكليفى طاقتفرسا كرده ، براى اينكه همه مىدانيم دل آدمى در و دروازه ندارد ، هر خيالى و خاطره اى در آن وارد مىشود ، و اين امرى نيست كه بتوان از آن اجتناب كرد مفسرين خودشان متوجه اين اشكال شده ، بعضى به آن ملتزم شده‌اند ، و بعضى در مقام خلاصى از آن وجوهى ذكر كرده‌اند . بعضى گفته‌اند : آيه شريفه دلالت دارد بر اينكه آنچه وارد دل مىشود به حساب مىآيد ، و اين تكليفى است خارج از قدرت ، و به همين جهت آيه اى ديگر كه بعد از آن قرار دارد ، آن را نسخ كرده مىفرمايد : « لا يُكَلِّفُ اللَّه نَفْساً إِلَّا وُسْعَها . . . » و اين پاسخ صحيح نيست ، زيرا اولا : آيه چنين عموميتى ندارد . و در ثانى تكليف به ما لا يطاق و طاقتفرسا از خداى حكيم بدون شك ، جايز نيست ، و در ثالث خود خداى تعالى فرموده : كه در دين هيچ حرجى بر شما نيست ، « وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ » « 1 » . بعضى ديگر گفته‌اند كه : آيه شريفه مخصوص كتمان شهادت و مربوط به آيه قبل است ، كه در باره قرض سخن مىگفت ، ليكن اين پاسخ هم درست نيست ، هم چنان كه سخن بعضى ديگر كه گفته‌اند : مخصوص كفار است ، صحيح نيست . بعضى ديگر گفته‌اند : معناى آيه اين است كه اگر با اعمال خود بدىهاى نهفته در دلهايتان را بروز دهيد ، يعنى آن را علنى كنيد ، و چنين اعمالى را در انظار عموم مرتكب شويد ، و يا در خلوت و پنهان از انظار عموم انجام دهيد ، در هر دو حال خدا آن اعمال را به حسابتان محاسبه خواهد كرد .

--> ( 1 ) سوره حج آيه 78