استدلال نموده‌اند ، معلوم مىشود . جواب از گفتار آنها در ضمن بحثى كه قبلا پيرامون مساله « قتال » داشتيم گذشت ، در آنجا گفتيم كه آن قتال و جهادى كه اسلام مسلمانان را به سوى آن خوانده ، قتال و جهاد به ملاك زورمدارى نيست ، نخواسته است با زور و اكراه دين را گسترش داده ، و آن را در قلب تعداد بيشترى از مردم رسوخ دهد ، بلكه به ملاك حق مدارى است و اسلام به اين جهت جهاد را ركن شمرده تا حق را زنده كرده و از نفيسترين سرمايه هاى فطرت يعنى توحيد دفاع كند ، و اما بعد از آنكه توحيد در بين مردم گسترش يافت ، و همه به آن گردن نهادند ، هر چند آن دين ، دين اسلام نباشد ، بلكه دين يهود يا نصارا باشد ، ديگر اسلام اجازه نمىدهد مسلمانى با يك موحد ديگرى نزاع و جدال كند ، پس اشكالى كه آقايان كردند ناشى از بى اطلاعى و بى توجهى بوده است . از آنچه كه گذشت اين معنا روشن شد كه آيه مورد بحث يعنى * ( « لا إِكْراه فِي الدِّينِ » ) * به وسيله آيه اى كه جهاد و قتال را واجب مىكند نسخ نشده است ، و قائلين به نسخ اشتباه كرده‌اند . يكى از شواهد بر اينكه اين آيه نسخ نشده ، تعليلى است كه در خود آيه است ، و مىفرمايد : * ( « قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ » ) * ، « رشد » و « غى » از هم جدا شده‌اند و معقول نيست آيه اى كه مىخواهد اين آيه را نسخ كند فقط حكمش ( حرمت ) را نسخ كرده ، ولى علت حكم باقى بماند و اينكه مىبينيم علت حكم باقى مانده براى اينكه مساله روشن شدن « رشد » از « غى » در اسلام چيزى نيست كه برداشته شود ، پس آيه : « فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ » « 1 » يا آيه « وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّه » « 2 » چون نمىتواند در ظهور حقانيت دين اثرى داشته باشد ، پس آن وقت نخواهد توانست حكمى را كه معلول اين ظهور است بردارد ، و اصلا چه ارتباطى ميان آيات جهاد با آن مساله هست ؟ . و به عبارتى ديگر در آيه شريفه ، جمله * ( « لا إِكْراه فِي الدِّينِ » ) * اينطور تعليل مىشود ، كه چون حق روشن است ، بنا بر اين قبولاندن حق روشن ، اكراه نمىخواهد ، و اين معنا چيزى است كه حالش قبل از نزول حكم قتال و بعد از نزول آن فرق پيدا نمىكند پس روشنايى حق ، امرى است كه در هر حال ثابت است و نسخ نمىپذيرد .

--> ( 1 ) سوره توبه آيه 5 « با مشركين هر كجا آنها را يافتيد قتال كنيد » . ( 2 ) سوره بقره آيه 224 « و در راه خدا قتال كرده و به جنگ بپردازيد » .