پس ، از ظاهر قضيه چنين به نظر مىرسد كه سؤال نامبرده ناشى از يك توهم عاميانه است كه از كلمه كرسى ، تختى در نظرشان مىآيد كه در بالاى آسمانها و يا آسمان هفتم و در حقيقت ما فوق عالم اجسام كار گذاشته شده ، و احكام عالم جسمانى از آنجا صادر مىشود و قهرا از اين نقطه نظر ، آسمانها و زمين ، كرسى را در خود جاى داده‌اند ، نه كرسى آنها را ، آن وقت معناى سؤال اين مىشود كه يا بن رسول اللَّه ، مناسب آن است كه آيه شريفه را به صورت * ( « وَسِعَ كُرْسِيُّه » ) * به صداى بالا بخوانيم ، چرا به صداى ضمه قرائت شده ؟ ، مگر كرسى ، آسمانها و زمين را در خود جاى نمىدهد هم چنان كه نظير اين سؤال در باره عرش شده ، امام هم جواب داده ، وسعت در اينجا از سنخ وسعت و جا گرفتن جسمى در جسم ديگر نيست . در معانى الاخبار از حفص بن غياث روايت آورده كه گفت : من از امام صادق ع از قول خداى عز و جل پرسيدم كه مىفرمايد : * ( « وَسِعَ كُرْسِيُّه السَّماواتِ وَالأَرْضَ » ) * فرمود : منظور از كرسى ، علم خداست . « 1 » و نيز در همان كتاب است كه آن جناب در ذيل جمله : * ( « وَسِعَ كُرْسِيُّه السَّماواتِ وَالأَرْضَ » ) * فرمود : آسمانها و زمين و آنچه بين اين دو است همه در كرسى است و اما عرش خدا علمى است كه احدى نمىتواند اندازه اش را تقدير كند . « 2 » مؤلف : از اين دو روايت بر مىآيد كه كرسى ، مرتبه اى از مراتب علم خداى تعالى است هم چنان كه قبلا هم از روايات ديگر چنين استفاده شد و در معناى دو روايت نامبرده ، رواياتى ديگر نيز هست . و همچنين از اين دو روايت و رواياتى كه مىآيد استفاده مىشود كه در عالم وجود مرتبه اى از علم وجود دارد كه غير محدود است ، و به عبارت ديگر در ما فوق اين عالم كه ما جزئى از آن هستيم عالمى ديگر است كه موجوداتش امورى غير محدودند ، يعنى وجودشان حدود جسمانى اين عالم را ندارد ، و آن تعينات كه براى هستى ما هست براى آنها نيست ، و اين موجودات در عين اينكه نامحدودند ، براى خداى سبحان معلوم هستند ، يعنى وجودشان عين علم است ، هم چنان كه موجودات محدودى كه در عالم وجودند در مرتبه وجودشان ، براى خداى سبحان معلوم هستند ، يعنى وجودشان همان علم خدا است به آنها ، و حضورشان است نزد خدا و اميد است كه ما موفق شويم اين علم را كه علم فعلى مىنامند بيان كنيم ، و انشاء اللَّه در جاى

--> ( 1 ) معانى الاخبار ، ص 30 ( 2 ) معانى الاخبار ، ص 29