مناسبى بيان خواهيم كرد . و اين علم نامحدود كه ذكر كرديم همان مطلبى است كه در روايت به اين عبارت آمده بود : ( عرش همان علمى است كه احدى نمىتواند اندازه گيرى و تقديرش كند ) و پر واضح است كه اين نه به آن جهت است كه مقدار معلومات اين علم نامحدود است ، براى اينكه وجود عدد نامحدود ، امرى است محال و هر عددى در داخل عالم وجود بالآخره متناهى خواهد بود ، چون اين عدد هر چه باشد در مقابل عددى كه برابر آن فرض شود و يك عدد بيشتر باشد به يك عدد كمتر است و اگر متناهى نبودن علم ، يعنى اگر عرش خدا به خاطر نامتناهى بودن عدد معلومات آن باشد ، بايد كرسى ، قسمتى از عرش باشد ، چون كرسى هم عبارت بود از علم ، هر چند علمى محدود . پس نامتناهى بودن علم تنها از جهت كمال وجودى آن است و حدود و قيود وجودى كه در اين عالم يعنى در عالم ماده باعث افزايش موجودات و تمايز و امتياز هر يك از ديگرى شده و از اين تمايزات انواع و اصناف و افراد زائيده شده ، و افراد هم داراى حالاتى و اضافاتى شده‌اند ، نمىتواند آن كمال نامتناهى را اندازه گيرى و تحديد كند ، هم چنان كه آيه زير هم بر اين معنا دلالت دارد : « وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُه وَما نُنَزِّلُه إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ » « 1 » ، و همانطور كه وعده داديم انشاء اللَّه به زودى دنباله اين بحث خواهد آمد . و اين موجودات همانطور كه معلوم است به علمى بى نهايت و غير مقدر ، يعنى موجود در ظرف علم است به وجودى غير مقدر و بىاندازه ، همچنين با حدودى كه دارند معلوم و موجود در ظرف علم هستند و اين علم يعنى علم به محدودات بطورى كه توضيحش خواهد آمد ، همان كرسى است . و چه بسا همين معنا از جمله : * ( « يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ » ) * نيز استفاده شود ، براى اينكه معلوم خدا را عبارت دانسته از * ( « ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ » ) * و * ( « ما خَلْفَهُمْ » ) * ، و اين دو معنا : ( ما بين ايدى و ما خلف ) در عالم ماده با هم جمع نمىشوند ، پس ناگزير بايد مقامى باشد كه حال و آينده ، و خلاصه تمامى چيزهايى كه در زمان و مكان و امثال آن متفرق هستند ، در آنجا به يك مكان جمع باشند ، و مسلما اين وجودات كه در آن مقام يك جا جمع هستند وجودات غير متناهى نيستند ، زيرا اگر وجود و كمالى غير محدود و غير مقدر مىداشتند ، ديگر صحيح نبود

--> ( 1 ) هيچ موجودى نيست مگر آنكه خزينه هاى آن نزد ما است و ما آن را نازل نمىكنيم مگر به اندازه اى معلوم . « سوره حجر ، آيه 21 »