پس همه اين آيات دلالت دارد بر اينكه انسان دعائى غريزى و درخواستى فطرى دارد ، كه به زبان فطرتش از پروردگارش حاجت مىخواهد ، چيزى كه هست در هنگامى كه غرق نعمت و رفاه است ، دلش به اسباب وابسته است ، و آن اسباب را شريك پروردگارش مىگيرد ، و امر بر او مشتبه شده ، خيال مىكند كه از پروردگارش چيزى نمىخواهد ، و دعائى نمىكند ، با اينكه از غير خدا چيزى نمىخواهد ، چون هر چه باشد بالآخره انسانى داراى فطرت است ، و خلقت و فطرت خدا در افراد اختلاف و دگرگونى نمىپذيرد . به شهادت اينكه وقتى اين سببها از كار مىافتد و گرفتاريها روى مىآورد ، و اسباب در رفع آنها از اثر افتاده شرك موهومش و شفيعان خياليش همه به كنارى مىروند ، آن وقت مىفهمد كه جز خدا كسى بر آورنده حاجتش و جوابگوى درخواستش نيست ، لذا مجددا به توحيد فطريش بر مىگردد ، و همه اسباب را از ياد مىبرد ، و روى دل سوى خداى كريم مىكند و خدا هم گرفتاريش را بر طرف ساخته ، حاجتش را بر مىآورد ، و در سايه آسايشش مىپروراند ، تا آنكه رفته رفته خاطرش آسوده و شكمش سير شود ، دوباره به همان وضعى كه داشت يعنى سببپرستى و فراموش نمودن خدا برگردد . و نيز مانند آيه شريفه : « وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ ، إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ » « 1 » چون كه اين آيه شريفه ، هم دعوت به دعا مىكند ، و هم وعده اجابت مىدهد ، و هم علاوه بر اين دعا را عبادت مىخواند ، و نمىفرمايد كسانى كه از دعا به درگاه من استكبار مىكنند ، بلكه به جاى آن مىفرمايد كسانى كه از عبادت من استكبار مىكنند . و با اين بيان خود تمامى عبادتها را دعا مىخواند ، براى اينكه اگر منظور از عبادت ، تنها دعا ، كه يكى از اقسام عبادت است باشد ترك دعا ، استحقاق آتش نمىآورد بلكه منظور ترك مطلق عبادت است كه استحقاق آتش مىآورد ، پس معلوم مىشود مطلق عبادتها دعايند ( دقت بفرمائيد ) . با اين بيان معناى آيات ديگر هم كه مربوط به اين باب است روشن مىشود ، مانند آيه شريفه : « فَادْعُوا اللَّه مُخْلِصِينَ لَه الدِّينَ » « 2 » و آيه « وَادْعُوه خَوْفاً وَطَمَعاً ، إِنَّ رَحْمَتَ اللَّه قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ »

--> ( 1 ) و پروردگارتان فرمود : مرا بخوانيد تا دعايتان راى مستجاب كنم ، كه آن كسانى كه از عبادت من استكبار مىكنند به زودى خوار و ذليل به دوزخ در مىآيند . « سوره مؤمن آيه 60 » ( 2 ) پس خدا راى بخوانيد در حالى كه دين راى برايش خالص كنيد . « سوره مؤمن آيه 14 »