نقل آن شوخى و تفريح مىكرده ، و يا در مسائل سياسى ، اقتصادى ، صنعتى و يا غير آن مورد استفاده قرار مىداده‌اند . ليكن فن تاريخ با اين همه شرافت و منافع كه دارد ، همواره ملعبه دو عامل فساد بوده ، و از اين به بعد هم خواهد بود ، و اين دو عامل تاريخ را از صحت طبع ، و صدق بيان به سوى باطل و دروغ منحرف كرده است . عامل اول : حكومتهاى خودكامه اى بوده كه به حكم خودكامگى و داشتن قوه و قدرت ، هر چيزى كه به نفعش تمام مىشد ، اشاعه مىداده است ، ( هر چند دروغ محض مىبود ) و هر چه را كه به ضررش تمام مىشده ، با اعمال قدرت ، جلوى اشاعه آن را مىگرفته است ، ( هر چند كه صدق محض مىبود ) و يا آن را به صورتى اشاعه مىداد كه باز به نفعش تمام شود ، و اين چيزى نيست كه كسى در آن ترديد داشته باشد ( اصلا اقتضاى خودكامگى همين است و همواره به چشم خود مىبينيم ) كه اين گونه حكومتها باطل و دروغ را به لباس حق و صدق در مىآورند ، و به خورد مردم مىدهند علتش هم اين است كه انسان چه فرد فردش و چه مجتمعش ، بر اين فطرت مفطور شده و به هر جور كه ممكن باشد منافع را به سوى خود جلب نموده ، و ضررها را از خود دفع مىكند ، و كسى كه كمترين شعورى داشته باشد و بتواند اوضاع حاضر عصر خود را درك نموده و در تاريخ امتهاى گذشته و حتى امتهاى خيلى دور نظر بيفكند ، اين حقيقت را مىبيند . عامل دوم : متهم بودن بينندگان و شنوندگان حوادث و مطالب تاريخى ، و نيز آن كسانى است كه از ايشان نقل مىكنند ، و يا در كتاب خود مىآورند ، و چون ما مىدانيم كه اين دو طايفه ، خالى از احساسات باطنى و يا تعصبهاى قومى نيستند ، و در آنچه كه تحمل مىكنند و يا در باره آن داورى مىنمايند حب و بغض و يا تعصبهاى درونى را دخالت مىدهند ، براى اينكه حاملين اخبار در گذشته ، با در نظر گرفتن اينكه حكومت در اعصار ايشان حكومت دين بوده ، و قهرا خود آنان متدين به يكى از اديان و مذاهب بوده‌اند ، و احساسات مذهبى و تعصبات قومى در ايشان شديد بوده ، قهرا اخبار تاريخى آنان از آن جهت كه يك حدى از آن به احكام دين بر مىخورده ، مشوب با آن احساسات و تعصبات بوده است . هم چنان كه امروزه به چشم خود مىبينيم احساسات و تعصبهاى شديدى كه مردم مادى نسبت به آزادى در شهوات و هواهاى نفسانى و عليه دين و عقل دارند باعث شده كه خبرنگاران امروز آن تعصبها را در اخبارى كه مىدهند و يا مىنويسند دخالت دهند ، همانطور كه گذشتگان در آنچه ضبط كرده و نقل نموده‌اند ، دخالت داده‌اند .