كه حقيقت امر را نمىداند ، و اگر بداند هرگز آنچه را مىخواست درخواست نمىكرد ، مثلا اگر مىدانست كه فلان مريض مردنى است و درخواست شفاى او درخواست مرده زنده شدن است هرگز درخواست شفا نمىكند ، و اگر مانند انبيا اين امكان را در دعاى خود احساس كند ، البته دعا مىكند و مرده زنده مىشود ، ولى يك شخص عادى كه دعا مىكند از استجابت مايوس است ، و يا اگر مىدانست كه بهبودى فرزندش چه خطرهايى براى او در پى دارد دعا نمىكرد ، حالا هم كه از جهل به حقيقت حال دعا كرده مستجاب نمىشود . دوم اين است كه دعا ، دعاى واقعى هست ، ليكن در دعا خدا را نمىخواند ، به اين معنا كه به زبان از خدا مسئلت مىكند ، ولى در دل همه اميدش به اسباب عادى يا امور وهمى است ، امورى كه توهم كرده در زندگى او مؤثرند . پس در چنين دعائى شرط دوم ( اذا دعان ، در صورتى كه مرا بخواند ) وجود ندارد ، چون دعاى خالص براى خداى سبحان نيست ، و در حقيقت خدا را نخوانده چون آن خدايى دعا را مستجاب مىكند كه شريك ندارد ، و خدايى كه كارها را با شركت اسباب و اوهام انجام مىدهد ، او خداى پاسخگوى دعا نيست ، پس اين دو طايفه از دعا كنندگان و صاحبان سؤال دعاشان مستجاب نيست ، زيرا دعايشان دعا نيست ، و يا از خدا مسئلت ندارند چون خالص نيستند . اين بود خلاصه گفتار ما در دعا ، و آنچه كه از آيه مورد بحث استفاده كرديم ، و با اين بيان معانى ساير آياتى هم كه در باب دعا هست روشن مىگردد مثل آيه : « قُلْ ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي لَوْ لا دُعاؤُكُمْ » « 1 » و آيه : « قُلْ أرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّه أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ ، أغَيْرَ اللَّه تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ ، بَلْ إِيَّاه تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْه إِنْ شاءَ ، وَتَنْسَوْنَ ما تُشْرِكُونَ » « 2 » و آيه شريفه : « قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ ، تَدْعُونَه تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجانا مِنْ هذِه لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ ، قُلِ اللَّه يُنَجِّيكُمْ مِنْها ، وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ، ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ » . « 3 »

--> ( 1 ) بگو اگر دعاى شما نباشد پروردگار من به شما اعتنايى ندارد . « سوره فرقان آيه 77 » ( 2 ) بگو به من خبر دهيد : اگر عذاب ناگهانى خدا ، و يا قيامت به سراغتان آيد ، باز هم غير خدا را خواهيد خواند ؟ اگر در دعوى شرك خود راستگو باشيد بايد آن روز هم غير خدا را بخوانيد ، در حالى كه نمىخوانيد ، بلكه تنها خدا را مىخوانيد و اگر او بخواهد عذاب را از شما بر مىدارد ، آرى آن روز ديگر شرك يك عمر خود را فراموش خواهيد كرد . « سوره انعام آيه 41 » ( 3 ) از ايشان بپرس چه كسىرا از ظلمتهاى خشكى و آن گاه كه خدا را به تضرع و مىخوانيد ، و مىگوئيد : اگر ما را از ايننجات دهد از شكرگزاران خواهيم بود ، نجات مىبخشد ، آنوقت خودت در پاسخ بگو : شما را از آن ورطه و از هر بلائى نجات مىدهد ، و شما دوباره شرك مىورزيد . « سوره انعام آيه 64 »