و عبد عبارت است از انسان و يا هر صاحب عقل و شعور ديگرى كه ملك ديگرى باشد ، در نتيجه عبد وقتى به خدا نسبت داده مىشود نظير ملك منسوب به او است . و ملك خداى تعالى با ملك ديگران فرق دارد ، فرقى كه بين واقعيت و ادعا و بين حقيقت و مجاز است ، براى اينكه خداى تعالى كه مالك بندگان خويش است ، ملكش هم طلق است ، و هم محيط به همه نواحى و جوانب بنده است ، بندگان او نه در ذات خود مستقل از اويند ، و نه در توابع ذاتشان ، از صفات و افعال و هر چيز ديگرى كه منسوب به ايشان است ، از قبيل همسر و اولاد و مال و جاه و غيره ، و جان كلام آنكه آنچه را كه ملك يك بنده مىدانيم چون مىبينيم به نحوى از انحا نسبتى به آن بنده دارد ، حال چه اينكه اين نسبت حقيقى و به طبع باشد ، مثل نسبتى كه ميان او و جان و بدن و گوش و چشم او و عمل و آثار او هست ، و يا نسبت وضعى و اعتبارى باشد مانند نسبتى كه ميان او و همسر و مال و جاه و حقوق او هست ، اين ملك را به اذن خدا مالك شده ، و اين نسبتها به وسيله خدا ميان او و ما يملكش برقرار گشته ، حال ما يملكش هر چه باشد خداى عز اسمه به او تمليك كرده ، او است كه جان بندگان و جسم آنان را به آنان نسبت داده ، و به بنده اش فرمود : جان تو و جسم تو و گوش تو و امثال آن ، و اگر اين نسبت را برقرار نمىكرد اصلا بنده اى موجود نمىشد ، هم چنان كه فرمود : « قُلْ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالأَبْصارَ وَالأَفْئِدَةَ » « 1 » و نيز فرموده : « وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَه تَقْدِيراً » « 2 » . پس خداى سبحان ميان هر چيزى و خود آن چيز حائل است ، و ميان آن و تمامى مقارنات آن از فرزند و همسر و دوست و مال و جاه و حق او حائل است ، پس خداى تعالى از هر چيزى كه فرض شود به مخلوق خود نزديكتر است ، پس او قريب على الاطلاق است ، هم چنان كه خودش فرموده : « وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْه مِنْكُمْ وَلكِنْ لا تُبْصِرُونَ » « 3 » و نيز فرموده : « وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْه مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ » « 4 » و نيز فرموده : « أَنَّ اللَّه يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِه » « 5 » و مراد از قلب همان جان آدمى و نفس مدركه او است . و سخن كوتاه آنكه مالك بودن خداى سبحان نسبت به بندگانش به مالكيت

--> ( 1 ) و او كسى است كه شما را ايجاد كرد ، و برايتان گوش و چشم و دل قرار داد . « سوره ملك ، آيه 23 » ( 2 ) هر چيزى را او بيافريد و به نوعى كه كس نمىداند اندازه گيريش كرد . « سوره فرقان آيه 2 » ( 3 ) از شما به آن كس كه دارد جان مىدهد نزديكتريم و ليكن شما نمىبينيد . « سوره واقعه آيه 85 » ( 4 ) ما از رگ قلب به او نزديكتريم . « سوره ق آيه 16 » ( 5 ) كه خدا ميان هر كس و قلب او حائل است . « سوره انفال آيه 24 »