حقيقى ، و بنده بودن بندگان براى او باعث شده كه او بطور على الاطلاق قريب و نزديك به ايشان باشد ، نزديكتر از هر چيزى كه با او مقايسه شود ، و نيز اين مالكيت باعث شده كه هر تصرفى و به هر نحو كه بخواهد در بندگانش بكند جايز باشد بدون اينكه دافعى و مانعى جلو تصرفاتش را بگيرد ، و اين جواز تصرف حكم مىكند به اينكه خداى سبحان هر دعاى دعا كننده را اجابت كند هر چه مىخواهد باشد و با اعطا و تصرف خود حاجتش را برآورد چون مالكيت او عام و سلطنت و احاطه اش بر جميع تقادير و بدون هيچ قيد و اندازه است . نه آن طور كه يهود مىپندارد ، و مىگويد : خدا وقتى موجودات را آفريد و در آنها تقدير و اندازه گيرى كرد ، كارش تمام شد ، و زمام تصرفات جديد از دستش بيرون شد ، آنچه از ازل قضايش را رانده صورت مىگيرد ، و حتى خودش هم نمىتواند جلو قضاى رانده شده خود را بگيرد ، پس ديگر نسخ و بداء و استجابت دعا مفهومى ندارد ، چون كار از ناحيه او تمام شده و از دستش در رفته . و نه آن طور كه جماعتى از اين امت پنداشته‌اند ، كه خدا هيچ دخل و تصرفى در اعمال بندگان خود ندارد ، اينان ( قدريه ) هستند كه رسول خدا ص لقب ( مجوس اين امت ) به ايشان داده ، و شيعه و سنى روايت كرده‌اند كه فرموده : « القدرية مجوس هذه الامة » قدريه مجوس اين امتند . « 1 » بلكه ملك خداى تعالى حتى بعد از راندن قضا و قدر در عالم ، و حتى در اعمال بندگان هم چنان به اطلاقش باقى است ، و هيچ موجودى مالك هيچ چيزى نيست مگر به تمليك و اذن او ، آنچه او بخواهد و تمليك كند و اجازه وقوعش را بدهد واقع مىشود ، و آنچه او نخواهد ، و تمليك نكند و اجازه وقوعش را ندهد واقع نمىشود ، هر چند كه ( همه عالم ) براى وقوع آن دست به دست هم بدهند ، هم چنان كه خودش فرموده : « يا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللَّه ، وَاللَّه هُوَ الْغَنِيُّ » . « 2 » پس روشن شد اينكه فرموده : * ( « وَإِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ » ) * همانطور كه متعرض حكم مساله اجابت دعا است متعرض بيان علل آن نيز هست ، و مىفهماند علت نزديك بودن خدا به بندگان همين است كه دعا كنندگان بنده اويند ، و علت اجابت بىقيد و شرط دعاى ايشان همان نزديكى خدا به ايشان است ، و بىقيد و شرط بودن اجابت دعا ، مستلزم بىقيد و شرط بودن دعا است ، پس تمامى دعاهايى كه خدا براى اجابت

--> ( 1 ) سفينة البحار ج 2 ص 409 ( 2 ) هان اى مردم شما همه محتاجان به خدائيد ، و خدا به تنهايى بىنياز است . « سوره فاطر آيه 15 »