يا به طرف وادى تفريط سقوط مىكند ، آن وقت عقل آدمى نظير آن قاضى مىشود كه بر طبق مدارك باطل و شهادتهاى كاذب و منحرف و تحريف شده ، حكم مىكند ، يعنى در حكمش از مرز حق منحرف مىشود ، هر چند كه خيلى مراقب است به باطل حكم نكند ، اما نمىتواند . چنين قاضىاى در عين اينكه در مسند قضا نشسته ، قاضى نيست . انسان عاقل هم در مواردى كه يك يا چند تا از غرائز و اميال درونيش طغيان كرده يا عينك محبت به چشم عقل خود بسته ، و يا عينك خشم ، يا ترس زياده از حد ، يا اميد بى جا ، يا حرص ، يا بخل ، يا تكبر ، در عين اينكه هم انسان است و هم عاقل نمىتواند به حق حكم كند ، بلكه هر حكمى كه مىكند باطل است ، و لو اينكه ( مانند معاويه ها ) حكم خود را از روى عقل بداند ، اما اطلاق عقل به چنين عقلى ، اطلاق به مسامحه است و عقل واقعى نيست ، براى اينكه آدمى در چنين حالى از سلامت فطرت و سنن صواب بيرون است . و خداى عز و جل هم ، كلام خود را بر همين اساس ادا نموده و عقل را به نيرويى تعريف كرده كه انسان در دينش از آن بهره مند شود ، و به وسيله آن راه را به سوى حقائق معارف و اعمال صالحه پيدا نموده و پيش بگيرد ، پس اگر عقل انسان در چنين مجرايى قرار نگيرد ، و قلمرو علمش به چهار ديوار خير و شرهاى دنيوى محدود گردد ، ديگر عقل ناميده نمىشود ، هم چنان كه قرآن كريم از خود چنين انسانهايى حكايت مىكند كه در قيامت ميگويند : « لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ » « 1 » اگر ما مىشنيديم و تعقل مىكرديم ديگر از دوزخيان نمىبوديم . و نيز فرموده : « أفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها ، أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لا تَعْمَى الأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ » « 2 » چرا در زمين سير نكردند تا داراى دلهايى شوند كه با آن تعقل كنند ، و يا گوشهايى كه با آن بشنوند ؟ آخر تاريك شدن چشم سر ، كورى نيست ، اين چشم دل است كه كور مىشود ، دلهايى كه در سينه ها است . پس اين آيات همانطور كه ملاحظه گرديد كلمه عقل را در علمى استعمال كرده كه انسان خودش بدون كمك ديگران به آن دست يابد ، و كلمه « سمع » را در علمى به كار برده كه انسان به كمك ديگران آن را به دست مىآورد ، البته با سلامت فطرت در هر دو براى اينكه مىفرمايد آن عقل ، عقلى است كه با دل روشن توأم باشد نه با دل كور . و نيز فرموده : « وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلَّا مَنْ سَفِه نَفْسَه » و چه كسى از ملت

--> ( 1 ) سوره ملك ، آيه 10 ( 2 ) سوره حج ، آيه 46