غيره را نيز اثم خوانده ، و هيچ يك را اثم كبير نخوانده به جز شراب ، و قمار ، و به جز شرك كه آن را اثم عظيم ناميده و فرموده : « وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّه فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً » « 1 » . و سخن كوتاه اينكه : هيچ شكى نيست در اينكه آيه مورد بحث دلالت بر تحريم دارد . آن گاه دو آيه سوره مائده نازل شد ، و فرمود : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالأَنْصابُ وَالأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ ، فَاجْتَنِبُوه لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةَ وَالْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ ، وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّه وَعَنِ الصَّلاةِ ، فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ » « 2 » . از ذيل اين دو آيه بر مىآيد كه مسلمانان بعد از شنيدن آيه سوره بقره هنوز از مىگسارى دست بردار نبودند ، و به كلى آن را ترك نكرده بودند ، تا اين دو آيه نازل شد ، و در آخرش فرمود حالا ديگر دست بر مىداريد يا خير ؟ . همه آنچه گفته شد در باره شراب بود . و اما ميسر : مفاسد اجتماعى آن و اينكه مايه فرو ريختن پايه هاى زندگى است امرى است كه هر كسى آن را به چشم خود مىبيند ، و نياز به بيان ندارد ، و ان شاء اللَّه به زودى در سوره مائده متعرض آن خواهيم شد . اينجا گفتگوى ما در شراب و قمار پايان يافت ، حال به بحثى كه در باره كلمات آيه داشتيم برگرديم ، * ( « قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ ، وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ » ) * معناى كلمه اثم را گفتيم ، اما كلمه ( كبير ) صفت مشبهه از كبر است ، و كبر در حجمها به منزله كثرت است در اعداد ، و مقابل كبر صغر است ، هم چنان كه در مقابل كثرت قلت است ، پس كبر و صغر دو وصف نسبى هستند ، به اين معنا كه جسم و يا حجمى معين ، نسبت به حجمى ديگر كوچكتر از حجم كبير ، و نسبت به حجمى سوم بزرگتر از حجم صغير است ، و اگر اين مقايسه و نسبت نبود هيچ چيز نه كبير بود و نه صغير ، هم چنان كه هيچ عددى نه بسيار بود و نه اندك . و اين معنا به نظر نزديك مىرسد كه اولين بارى كه بشر متوجه معناى كبر شده در حجمها بوده ، چون حجم يك كميت متصل در جسمانيت است ، آن گاه از حجم و صورت آن

--> ( 1 ) سوره نسا آيه 47 ( 2 ) اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد شراب و قمار و انصاب و ازلام پليدى و از عمل شيطان است ، زنهار كه از آن اجتناب كنيد ، شايد رستگار گرديد ، تنها هدف شيطان اين است كه با شراب و قمار ميانه شما دشمنى و كينه بيندازد ، و شما را از راه خدا و از نماز جلوگيرى كند آيا دست از آنها بر مىداريد ؟ « سوره مائده آيه 91 »