و ديگر نفرموده كه شرب خمر هم مصداق اثم است ، و اينكه در آن اثمى كبير است . و احتمالا اين همان جهت است كه گفتيم خواسته است رعايت سهولت و ارفاق را كرده باشد ، چون سكوت از اينكه شراب هم اثم است خود نوعى اغماض است ، هم چنان كه آيه شريفه : « وَمِنْ ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَالأَعْنابِ تَتَّخِذُونَ مِنْه سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً » « 1 » نيز اشاره به اين اغماض دارد ، ( چون شراب را در مقابل رزق نيكو قرار داده ) ، و گويا مردم با اينكه صراحتا بفرمايد شراب حرمتى بزرگ دارد ، دست بردار نبودند ، تا آنكه آيه شريفه : « لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى » « 2 » در مدينه نازل شد ، و تنها از مىگسارى در بهترين حالات انسان و در بهترين اماكن يعنى نماز در مسجد نهى كرده . و اعتبار عقلى خود ما و نيز سياق آيه شريفه نمىپذيرد كه اين آيه بعد از آيه بقره ، و دو آيه مائده كه بطور مطلق از مىگسارى نهى مىكنند نازل شده باشد ، و معنا ندارد كه بعد از نهى از مطلق مىگسارى ، دوباره نسبت به بعضى از موارد آن نهى كنند ، علاوه بر اينكه اين كار با تدريجى كه گفتيم از اين آيات استفاده مىشود منافات دارد ، چون تدريج عبارت از اين است كه اول تكليف آسان را بيان كنند بعدا به سختتر و سختتر از آن بپردازند نه اينكه اول تكليف دشوار را بيان كنند ، بعدا آسانتر آن را بگويند . و سپس آيه سوره بقره كه مورد بحث ما است نازل شد ، و فرمود : * ( « يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ ، قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ ، وَإِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما » ) * و اين آيه بعد از آيه سوره نسا نازل شد ، به بيانى كه گذشت ، و دلالت بر تحريم هم دارد ، براى اينكه در اينجا تصريح مىكند بر اينكه شرب خمر اثم است ، و در سوره اعراف بطور صريح بيان مىكند كه هر چه مصداق اثم باشد خدا از آن نهى كرده . از اينجا فساد گفتار بعضى از مفسرين روشن مىشود كه گفته‌اند : آيه سوره بقره صريح در حرمت نيست ، چون تنها دارد * ( « قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ » ) * ، و اين بيش از اين دلالت ندارد كه در شراب اثم يعنى ضرر هست ، و در جاى ديگر بطور كلى هر چيز مضرى تحريم شده ، ولى آيا خصوص چيزهايى را كه مضر از جهتى و مفيد از جهت ديگر است نيز شامل مىشود يا نه ؟ جاى اجتهاد است ، و به همين جهت صحابه در آن اجتهاد كرده ، بعضى بطور كلى آن را ترك

--> ( 1 ) و يكى از نعمتهاى خدا ميوه هاى درخت خرما و انگور است ، كه از آن شراب و رزق پاكيزه مىگيرند . « سوره نحل آيه 67 » ( 2 ) با حالت مستى به نماز نزديك مشويد . « سوره نسا آيه 42 »