ديگر بر نمىگردد ، هر چند كه بعد از ارتداد دوباره به ايمان برگردد ، بله بعد از ايمان بار دومش مىتواند تا دم مرگ اعمال صالحى انجام دهد ، و آيه شريفه كه قيد مرگ را آورده منظورش بيان اين جهت است ، كه تمامى اعمال كه تا دم مرگ انجام داده حبط مىشود . و ما گفتيم اصلا جايى براى اين بحث نيست ، چون اگر در آنچه ما گفتيم دقت كنى متوجه مىشوى كه آيه شريفه در صدد بيان اين معنا است كه تمامى اعمال و افعال مرتد از حيث تاثير در سعادتش باطل مىشود . در اينجا مساله ديگرى هست كه تا حدى ممكن است آن را نتيجه بحث در حبط اعمال دانست ، و آن مساله احباط و تكفير است ، و آن عبارت است از اينكه آيا اعمال در يكديگر اثر متقابل دارند و يكديگر را باطل مىكنند ، و يا نه بلكه حسنات حكم خود ، و اثر خود را دارند ، و سيئات هم حكم خود و اثر خود را دارند ، البته اين از نظر قرآن مسلم است كه حسنات چه بسا مىشود كه اثر سيئات را از بين مىبرد ، چون قرآن در اين باره تصريح دارد . بعضى از علما قائل به تباطل و تحابط اعمال شده‌اند ، و گفته‌اند : اعمال يكديگر را باطل مىسازند ، و آن گاه اين علما در بين خود اختلاف كرده ، بعضى گفته‌اند : هر گناهى حسنه قبل از خود را باطل مىكند ، و هر حسنه اى سيئه قبل از خود را از بين مىبرد ، و لازمه آن حرف آن است كه انسان يا تنها حسنه برايش مانده باشد ، و يا تنها سيئه . و بعضى ديگر گفته‌اند : ميان حسنات و سيئات موازنه مىشود ، به اين معنا كه از حسنات و سيئات هر كدام بيشتر باشد ، به مقدار آنكه كمتر است از آنكه بيشتر است كم مىشود ، تا بقيه بيشتر بدون منافى باقى بماند ، و لازمه اين دو قول اين است كه براى هر انسانى از اعمال گذشته اش بجز يك قسم نمانده باشد ، يا حسنه به تنهايى ، و يا سيئه به تنهايى و يا اينكه هر دو با هم مساوى بوده ، و تساقط كرده‌اند ، و هيچ چيز برايش نمانده باشد . و اين درست نيست ، زيرا اولا از ظاهر آيه : « وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ ، خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَآخَرَ سَيِّئاً ، عَسَى اللَّه أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ ، إِنَّ اللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ » « 1 » بر مىآيد كه اعمال چه حسنات و چه سيئات ، باقى مىماند ، و تنها توبه خدا سيئات را از بين مىبرد ، و تحابط به هر معنايى كه تصورش كنند با اين آيه نمىسازد . و ثانيا خداى تعالى در مساله تاثير اعمال همان روشى را دارد كه عقلا در اجتماع انسانى خود دارند و آن روش مجازات است ، كه كارهاى نيك را جدا پاداش مىدهند ، و

--> ( 1 ) و يك دسته ديگرند كه به گناهان خود اعتراف كرده ، اعمالى صالح و اعمالى طالح را بهم در آميخته‌اند و اميد است خدا از ايشان در گذرد ، كه خدا آمرزگار مهربان است . « سوره توبه آيه 103 »