« 1 » و آياتى ديگر . پس حاصل آيه مورد بحث مانند ساير آيات حبط اين است كه كفر و ارتداد باعث آن مىشود كه عمل از اين اثر و خاصيت كه در سعادت زندگى دخالتى داشته باشد مىافتد ، هم چنان كه ايمان باعث مىشود ، به اعمال آدمى حياتى و جانى مىدهد ، كه به خاطر داشتن آن اثر خود را در سعادت آدمى مىدهد ، حال اگر كسى باشد كه بعد از كفر ايمان بياورد ، باعث شده كه به اعمالش كه تا كنون حبط بود حياتى ببخشد ، و در نتيجه اعمالش در سعادت او اثر بگذارند ، و اگر كسى فرض شود كه بعد از ايمان مرتد شده باشد ، تمامى اعمالش مىميرد ، و حبط مىشود ، و ديگر در سعادت دنيا و آخرت وى اثر نمىگذارد ، و ليكن هنوز اميد آن هست كه تا نمرده به اسلام برگردد ، و اما اگر با حال ارتداد مرد ، حبط او حتمى شده ، و شقاوتش قطعى مىگردد . از اينجا روشن مىشود كه بحث و نزاع در اينكه آيا اعمال مرتد تا حين مرگ باقى است و در هنگام مرگ حبط مىشود ، يا از همان اول ارتداد حبط مىشود بحثى است باطل و بيهوده . توضيح اينكه بعضى قائل شده‌اند ، به اينكه اعمالى كه مرتد قبل از ارتداد انجام داده ، تا دم مرگش باقى است ، اگر تا آن لحظه به ايمان خود برنگردد آن وقت حبط مىشود ، و به اين آيه استدلال كرده كه مىفرمايد : * ( « وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِه فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالآخِرَةِ » ) * « 2 » و چه بسا آيه : « وَقَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناه هَباءً مَنْثُوراً » « 3 » هم آن را تاييد كند ، چون اين آيه نيز حال كفار در هنگام مرگ را بيان مىكند و نتيجه اين نظريه آن است كه اگر مرتد در دم مرگ به ايمان سابق خود برگردد ، صاحب اعمال سابق خود نيز مىشود ، و دست خالى از دنيا نمىرود . بعضى ديگر قائل شده‌اند به اينكه به محض ارتداد اعمال صالح آدمى باطل مىشود ، و

--> ( 1 ) آنهايى كه به آيات خدا كفر مىورزند ، و پيامبران را مىكشند ، آنان را هم كه مردم را به رعايت عدالت مىخوانند به قتل مىرسانند ، تو ايشان را به عذابى دردناك مژده ده ، كه اينان همانهايند كه اعمالشان در دنيا و آخرت حبط مىشود و به هيچ وجه ياورى ندارند . « سوره آل عمران آيه 22 » ( 2 ) و كسى كه از شما از دين خود برگردد ، و در نتيجه در حال كفر بميرد اعمالشان در دنيا و آخرت حبط مىشود . ( 3 ) « سوره فرقان آيه 23 »