جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ وَلَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ » « 1 » . و نيز فرموده : « وَما كانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً ، فَاخْتَلَفُوا ، وَلَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِيما فِيه يَخْتَلِفُونَ » « 2 » . و منظور از كلمه اى كه در اين دو آيه بدان اشاره شد ، همان كلامى است كه در آغاز خلقت به آدم فرمود كه : « وَلَكُمْ فِي الأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ » « 3 » . و اختلاف در دين را مستند به بغى ( حسادت و طغيان ) كرد نه مستند به فطرت ، و اين براى اين جهت بود كه دين فطرى است ، و چيزى كه سرچشمه از فطرت دارد خلقت در آن نه دگرگونگى مىپذيرد و نه گمراهى ، و در نتيجه حكمش مختلف نمىشود ، هم چنان كه در باره فطرى بودن دين فرموده : « فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً ، فِطْرَتَ اللَّه الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها ، لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّه ، ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ » « 4 » . اين فرازهايى بود كه در حقيقت زيربناى تفسير آيه مورد بحث است . انسان بعد از دنيا سپس خداى تعالى خبر مىدهد از اينكه انسان به زودى از اين زندگى اجتماعيش كوچ نموده در عالمى ديگر و منزلگاهى ديگر فرود مىآيد ، و آن عالم را برزخ ناميده ، و فرموده : كه بعد از آن منزلگاه منزلى ديگر هست ، كه سرمنزل انسانها است ، و آن را خانه آخرت ناميده ،

--> ( 1 ) برايتان از دين همان را تشريع كرد كه به نوح و به تو و به ابراهيم و موسى و عيسى وحى و توصيه كرديم ، و آن اين بود كه دين را به پا داريد ، در آن متفرق و پراكنده نشويد - تا آنجا كه مىفرمايد - و تفرقه نينداختند مگر بعد از آنكه عالم بدان شدند ، ولى حسادت و طغيان به اختلاف وادارشان كرد ، و اگر نبود قضايى كه قبلا از ناحيه پروردگارت رانده شده كه هر امتى تا مدتى زندگى كند نسلشان را قطع مىكرديم . « سوره شورا آيه 14 » ( 2 ) مردم تنها يك امت بودند ، ولى بعدها اختلاف كردند ، و اگر قضايى از پيش از ناحيه پروردگار تو رانده نشده بود ، ميان آنان در آنچه اختلاف مىكردند حكم مىشد . « سوره يونس آيه 19 » ( 3 ) شما در زمين تا مدتى معين قرار داريد . « سوره بقره آيه 23 » ( 4 ) رو به سوى دين حنيف آر دينى كه همان فطرتى است كه بشر را بر آن فطرت آفريده ، و معلوم است كه خلقت خدا دگرگونگى ندارد ، و دين استوار هم همين دين است كه از نهاد خود بشر سرچشمه گرفته است . « سوره روم آيه 30 »