اما مرگ اخترامى كه عاملى غير طبيعى از قبيل قتل و يا مرض باعث آن شود برگشتن انسان بعد از چنين مرگى به دنيا مستلزم هيچ محذور و اشكالى نيست ، چون ممكن است انسان بعد از آنكه به مرگ غير طبيعى از دنيا رفته در زمانى ديگر مستعد كمالى شود ، كه در زمانى غير از زمان زندگيش موجود و فراهم باشد ، و بعد از مردن دوباره زنده شود تا آن كمال را بدست آورد . و يا ممكن است اصل استعدادش مشروط باشد به اينكه مقدارى در برزخ زندگى كرده باشد ، چنين كسى بعد از مردن و ديدن برزخ داراى آن استعداد مىشود ، و دوباره به دنيا بر مىگردد ، كه آن كمال را به دست آورد ، كه در هر يك از اين دو فرض مساله رجعت و برگشتن به دنيا جايز است ، و مستلزم محذور محال نيست ، اين گفتارى خلاصه و فشرده بود ، در باره مساله رجعت ، و تمام حرفهاى آن موكول است به مقامى ديگر . و اما اينكه در يك يك روايات مناقشه كرده ، و آنها را ضعيف شمرده ، در پاسخش مىگوئيم : هر چند هر يك از روايتها روايت واحد است ، و ليكن روايات ائمه اهل بيت ع نسبت به اصل رجعت متواتر است ، به حدى كه مخالفين مساله رجعت از همان صدر اول اين مساله را از مسلمات و مختصات شيعه دانسته‌اند ، و تواتر با مناقشه و خدشه در تك تك احاديث باطل نمىشود ، علاوه بر اينكه تعدادى از آيات قرآنى و روايات كه در باب رجعت وارد شده دلالتش تام و قابل اعتماد است ، كه ان شاء اللَّه به زودى در موردى مناسب متعرض آنها مىشويم ، مانند آيه : « وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا » « 1 » و آيات ديگر . علاوه بر اينكه آيات ديگرى از قرآن دلالت اجمالى بر وقوع رجعت دارد مانند آيه : « أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ » « 2 » كه مىفهماند آنچه در امتهاى گذشته رخ داده ، در اين امت نيز رخ خواهد داد ، و يكى از آن وقايع مساله رجعت و زنده شدن مردگانى است كه در زمان ابراهيم و موسى و عيسى و عزير و ارميا و غير ايشان اتفاق افتاده ، بايد در اين امت نيز اتفاق بيفتد . هم چنان كه رسول خدا ص هم كلامى دارند كه بطور اجمال مىفهماند آنچه در امتهاى سابق اتفاق افتاده در اين امت نيز اتفاق خواهد افتاد ، و آن اين است كه فرمود : به آن خدايى كه جانم به دست اوست ، كه شما مسلمانان با هر سنتى كه در امتهاى

--> ( 1 ) روزى كه از هر امتى فوجى از آنان كه آيات ما را تكذيب مىكنند محشور مىكنيم . « سوره نمل آيه 83 » ( 2 ) شما پنداشته‌ايد قبل از آنكه آنچه در امتهاى گذشته واقع شده در شما واقع شود داخل بهشت شويد . « سوره بقره آيه 214 »