« * ( وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ يَعْلَمْه اللَّه ) * . . . » اين جمله خاطرنشان مىسازد كه اعمال از خداى تعالى غايب و پنهان نيست ، و كسانى را كه مشغول به اطاعت خدايند دعوت مىكند به اينكه در حين عمل از حضور قلب و از روح و معناى عمل غافل نمانند ، و اين دأب قرآن كريم است كه اصول معارف را بيان مىكند ، و قصه ها را شرح داده شرايع و احكام را ذكر مىكند ، و در آخر همه آنها موعظه و سفارش مىكند ، تا علم از عمل جدا نباشد ، چون علم بدون عمل در اسلام هيچ ارزشى ندارد ، و به همين جهت دعوت نامبرده را با جمله : * ( « وَاتَّقُونِ يا أُولِي الأَلْبابِ » ) * ختم كرد ، و در اين جمله بر خلاف اول آيه كه مردم غايب فرض شده بودند ، مخاطب قرار گرفتند ، و اين تغيير سياق دلالت مىكند بر كمال اهتمام خداى تعالى به اين سفارش ، و اينكه تقوا وسيله تقرب و وظيفه اى است حتمى و متعين . * ( « لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ » ) * اين آيه شريفه مىخواهد بفرمايد : در خلال انجام عمل حج دادوستد حلال است ، چيزى كه هست از بيع و دادوستد تعبير فرموده به ( طلب فضل پروردگار ) و اين تعبير در سوره جمعه نيز آمده ، آنجا كه مىفرمايد : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّه وَذَرُوا الْبَيْعَ » - تا آنجا كه مىفرمايد - « فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الأَرْضِ ، وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّه » چون در اين دو آيه نخست از دادوستد تعبير به بيع كرده ، و سپس از همان تعبير به طلب رزق خدا نموده ، و به همين جهت است كه در سنت نيز ابتغاى از فضل خدا در آيه مورد بحث به بيع تفسير شده ، پس آيه دليل بر اين است كه دادوستد در خلال عمل حج مباح و جايز است . * ( « فَإِذا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّه عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ » ) * كلمه ( افضتم ) از مصدر افاضه است ، كه به معناى بيرون شدن دسته جمعى عده اى است از محلى كه بودند ، پس آيه دلالت دارد بر اينكه وقوف به عرفات هم واجب است ، هم چنان كه وقوف به مشعر الحرام كه همان مزدلفه باشد واجب است . « * ( وَاذْكُرُوه كَما هَداكُمْ ) * . . . » يعنى به ياد خدا بيفتيد البته يادى كه با نعمت ( هدايت او شما را ) برابر و مانند باشد ،

--> ( 1 ) هان اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد ، چون براى نماز در روز جمعه ندا مىدهند به سوى ياد خدا بشتابيد ، و دادوستد را رها كنيد - تا آنجا كه مىفرمايد - پس همين كه نماز تمام شد در زمين پراكنده شويد ، و از فضل خدا طلب كنيد . « سوره جمعه آيه 10 »