نموده تا با مردم قتال كنم ، و اين قتال را ادامه دهم تا همه بگويند : ( لا إله الا اللَّه ) حال اگر از دشمنى و كفر دست برداشتند ، ما نيز از دشمنى دست بر مىداريم ، مگر از دشمنى با ستمكاران و مىگويد : مراد از ستمكاران كسانىاند كه از گفتن « لا إله الا اللَّه » خوددارى مىكنند ، كه قتال را با آنان ادامه بايد داد ، تا اعتراف كنند . « 1 » مؤلف : اينكه گفت : ( مراد از ستمكاران . . . ) ، كلام قتاده است ، كه او از كلام رسول خدا ص استفاده كرده و استفاده خوبى است و نظير اين روايت را از عكرمه آورده . و نيز در الدر المنثور است كه بخارى و ابو الشيخ و ابن مردويه از ابن عمر روايت كرده كه گفت : در فتنه عبد اللَّه بن زبير دو نفر نزد عبد اللَّه عمر آمدند و گفتند : چرا با بودن تو كه پسر عمر و صحابى رسول خدا ص هستى مردم اين فتنه ها را به پا كردند ، و چرا تو قيام نمىكنى ؟ گفت : براى اينكه خدا خون برادرم را بر من حرام كرده ، پرسيدند : مگر خداى تعالى نفرموده : ( * ( وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ ) * ، قتال كنيد تا ديگر فتنه اى نماند ) ؟ گفت : ما قتال كرديم تا آنكه فتنه اى باقى نماند ، و دين همه اش براى خدا شد ، و شما مىخواهيد قتال كنيد تا فتنه باشد ، و دين براى غير خدا شود . « 2 » مؤلف : عبد اللَّه بن عمر و آن دو نفر در معناى فتنه اشتباه كردند ، نه پرسش كنندگان معناى فتنه را فهميدند ، نه پاسخ گوينده ، و ما در سابق فتنه را معنا كرديم ، و مورد عبد اللَّه بن زبير اصلا مورد فتنه نبوده بلكه مورد فساد در زمين ، و يا مورد قتال بداعى ظلم بوده ، و مسلمانان نمىتوانستند در باره آن سكوت كنند . و در مجمع البيان در ذيل آيه : * ( « وَقاتِلُوهُمْ حَتَّى لا تَكُونَ فِتْنَةٌ » ) * گفته : يعنى تا شرك نماند ، آن گاه گفته است اين تفسير از امام صادق ع روايت شده . « 3 » و در تفسير عياشى در ذيل آيه : * ( « الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ » ) * از علاء بن فضيل روايت كرده كه گفت : از آن جناب پرسيدم : آيا مسلمانان در شهر حرام ابتداء به قتال مىكنند ؟ ( يعنى آيا چنين عملى جايز است ؟ ) فرمود : وقتى مشركين در آغاز رعايت حرمت شهر حرام را نكنند ، مسلمين هم مىتوانند از اين بابت آزاد باشند ، اگر ديدند قتالشان در شهر حرام باعث پيروزى است ، مىتوانند در شهر حرام آغاز كنند ، اين همان است كه آيه شريفه : * ( « الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ » ) * بيانش مىكند . « 4 »

--> ( 1 و 2 ) الدر المنثور ج 1 ص 205 ( 3 ) مجمع البيان ج 1 ص 286 ( 4 ) عياشى ج 1 ص 86