اين مقتضاى مسلك اول از دو مسلك تهذيب نفس است كه قبلا نام برده بودم و خلاصه اين مسلك اين است كه نفس خود را اصلاح كنيم و ملكات آن را تعديل نمائيم تا صفات خوبى بدست آوريم ، صفاتى كه مردم و جامعه آن را بستايند . و نظير آن مسلك دوم يعنى مسلك انبياء و صاحبان شرايع است ، با اين تفاوت كه هدف و غرض در اين دو مسلك مختلف است ، در مسلك اول جلب توجه و حمد و ثناى مردم ، و در مسلك دوم سعادت حقيقى و دائمى يعنى به كمال رساندن ايمان به خدا و ايمان به آيات او است ، چون خير آخرت سعادت و كمال واقعى است نه سعادت و كمال در نظر مردم به تنهايى ، ولى در عين اين فرق ، هر دو مسلك در اين معنا شريكند كه هدف نهايى آنها فضيلت انسان از نظر عمل است . و اما مسلك سوم كه بيانش گذشت با آن دو مسلك ديگر اين فرق را دارد : كه غرض از تهذيب اخلاق تنها و تنها رضاى خداست نه خود آرايى به منظور جلب نظر و ثنا و بارك اللَّه مردم ، و به همين جهت مقاصدى كه در اين فن هست ، در اين سه مسلك مختلف مىشود ، در مسلك سوم فوائدى در نظر سالك است ، و در آن دو مسلك ديگر فوائدى ديگر . در مسلك سوم اعتدال خلقى معنايى دارد ، و در آن دو مسلك ديگر معنايى ديگر ، و همچنين جهات ديگر مسئله در مسلك سوم با آن دو مسلك مختلف مىشود . توضيح اينكه وقتى ايمان بنده خدا رو بشدت و زيادى مىگذارد ، دلش مجذوب تفكر در باره پروردگارش مىشود ، هميشه دوست ميدارد به ياد او باشد و اسماء حسناى محبوب خود را در نظر بگيرد ، صفات جميل او را بشمارد : پروردگار من چنين است محبوبم چنان است و نيز محبوبم منزه از نقص است ، اين جذبه و شور هم چنان در او رو به زيادى و شدت مىگذارد ، و اين مراقبت و به ياد محبوب بودن ، رو به ترقى مىرود تا آنجا كه وقتى به عبادت او مىايستد ، طورى بندگى مىكند ، كه گويى او را مىبيند و او براى بنده اش در مجالى جذبه و محبت و تمركز قوى تجلى مىكند ، و هم او را مىبيند و هماهنگ آن محبت به خدا نيز در دلش رو بشدت مىگذارد . علتش هم اين است كه انسان مفطور به حب جميل است ، ساده تر بگويم : عشق به جمال و زيباپسندى فطرى بشر است ، هم چنان كه خود خداى تعالى فرموده : ( وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّه ) ، آنها كه ايمان دارند ، خدا را بيشتر دوست ميدارند ) . « 1 » چنين كسى در تمامى حركات و سكناتش از فرستاده خدا پيروى مىكند ، چون وقتى انسان

--> 1 - سوره بقره آيه 165