السيد الطباطبائي ( مترجم : همداني )

524

تفسير الميزان ( فارسي )

و اگر بگويى : در جنگ بدر كه خطا رفت بدون جهت نبود بلكه جهتش اراده الهيه بود ، در پاسخ مىگوييم : اين جواب اشكال را بر طرف نمىكند . براى اينكه نقل كلام به اراده الهيه مىشود ، مىگوئيم : چه علتى باعث شد كه خدا در خصوص شهداى بدر چنين اراده اى بكند ؟ پس باز اشكال بى اعتبارى حس به حال خود باقى است ، چون باز هم ممكن است چيزى را كه واقعيت ندارد ، واقع ببينيم و حس كنيم ، و چگونه يك آدم عاقل به خود جرأت ميدهد كه لب به چنين سخنى بگشايد ؟ آيا اين حرف غير از سفسطه چيز ديگرى است ؟ اين مفسرين مسلك خود را از عوام محدثين گرفته‌اند كه معتقدند امور غيبى يعنى آنچه از حواس ما غايب است ، و از سوى ديگر ظواهر دينى از كتاب و سنت آنها را اثبات مىكند ، از قبيل ملائكه و ارواح مؤمنين و هر چه از اين قبيل است ، موجوداتى مادى و اجسامى لطيف هستند كه مىتوانند در اجسام كثيف حلول و نفوذ كنند ، مثلا به صورت انسان و يا چيز ديگر در آيند و همه كارهاى انسانى و يا آن چيز ديگر را انجام دهند ، و همه آن قوايى كه ما انسانها داريم داشته باشند ، چيزى كه هست محكوم به احكام ماده و طبيعت نميشوند ، تغيير و تبدل و تجزيه و تحليل نمىپذيرند ، مرگ و حيات طبيعى ندارند و هر وقت خدا اجازه دهد براى حواس ما ظاهر ميشوند ، و اگر بخواهد كه ظاهر نشوند نميشوند و مشيت خدا ، مشيت خالص است ، ديگر علت و جهت و مخصصى در ناحيه حواس ما و يا در ناحيه خود آن موجودات لازم ندارد ، ( خلاصه ديگر نبايد پرسيد : چرا من همه چيز را مىبينم ، ولى شهداى بدر را نمىبينم و يا شهداى بدر چرا بر خلاف هر موجود ديگرى براى حواس ما ظاهر نميشوند ) ؟ و منشا اين نظريه محدثين اين است كه ايشان منكر عليت و معلوليت ميان موجوداتاند ، در حالى كه اگر اين احتمال پوچ و خيال واهى درست باشد بايد فاتحه تمامى حقايق علمى و احكام علمى را خواند تا چه رسد به معارف دينى ، و آن وقت ديگر نوبت نمىرسد به اجسام لطيفى كه مورد كرامت خدا باشند و دست تاثير و تاثر مادى و طبيعى به آنها نرسد . پس از آنچه گذشت روشن گرديد : كه آيه شريفه بر حيات برزخى دلالت دارد و اين حيات برزخى همان عالم قبر است ، عالمى است متوسط ميان مرگ و قيامت كه در آن عالم ، افراد يا متنعم هستند و يا معذب ، تا آنكه قيامت ، قيام كند . و از جمله آياتى كه دلالت بر برزخ دارد آيه مشابه با آيه مورد بحث است كه مىفرمايد : ( وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّه أَمْواتاً ، بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ ، تو مپندار كسانى كه در راه خدا كشته شده‌اند اموات هستند ، بلكه زنده‌اند و نزد پروردگارشان روزى ميخورند ) ، ( فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّه مِنْ فَضْلِه وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ ، أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ ،