به آنچه خدا از فضل خود بايشان داده خوشحالند و به يكديگر مژده ميدهند كه فلانىها هم از دنبال ما خواهند آمد ، در حالى كه ترس و اندوهى نداشته باشند ) « 1 » كه در سابق گفتيم : چگونه اين دو آيه بر وجود عالم برزخ دلالت دارد . و اگر مفسرينى كه گفته‌اند : اين آيات مربوط به شهداء بدر است ، در آن دقت كنند ، خواهند ديد كه سياق آنها دلالت دارد بر اينكه غير شهداى بدر هم با شهداى بدر در اين جهت شركت دارند و عموم مؤمنين بعد از مرگ داراى چنين حياتى و تنعماتى هستند . و نيز از آياتى كه دلالت بر مطلوب ما دارد آيه : ( حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ ، قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ ، كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ ) « 2 » است ، كه مىفرمايد : ( تا آنكه مرگ يكى از ايشان برسد ، آن وقت ميگويد : پروردگارا مرا برگردانيد ، تا شايد عملهاى صالح كنم و آنچه را نكرده‌ام جبران نمايم ، حاشا اين سخنى است كه او ( از در بيچارگى ) مىزند ، تازه در پشت سر برزخى دارند تا روزى كه مبعوث شوند ) . كه دلالت آن بر وجود حياتى متوسط ميان حيات دنيايى و حيات بعد از قيامت بسيار روشن است ، و انشاء اللَّه تمامى حرفهايى كه در اين آيه داريم در تفسير خود آن خواهد آمد . باز از آياتى كه دلالت بر اين معنا دارد آيات : ( وَقالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ ، أَوْ نَرى رَبَّنا ، لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ ، وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيراً يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلائِكَةَ ، لا بُشْرى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ ، وَيَقُولُونَ : حِجْراً مَحْجُوراً وَقَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناه هَباءً مَنْثُوراً أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ ، وَنُزِّلَ الْمَلائِكَةُ تَنْزِيلًا الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ وَكانَ يَوْماً عَلَى الْكافِرِينَ عَسِيراً ) « 3 » است كه چون ترجمه اش را بخوانى بروشنى بدلالت آن بر وجود عالم برزخ پى مىبرى ، و اينك ترجمه آن : و كسانى كه اميد ديدار ما را ندارند ، ميگويند : چرا ملائكه بر خود ما نازل نميشود ؟ و يا چرا پروردگارمان را نمىبينيم ؟ راستى چقدر از خود راضى و در پيش خود طغيان كردند ، و چه طغيانى بزرگ ، روزى كه ملائكه را مىبينند ( و پر واضح است كه مراد به اين روز ، اولين روزيست كه ملائكه را مىبينند و آن روزى است كه مرگشان مىرسد و به جان دادن مىافتند ، چون آيات ديگر نيز بر اين معنا دلالت دارد ) در آن روز ديگر براى مجرمان خوشى و بشارتى نيست و پى در پى امان ميخواهند و ما به آنچه كرده‌اند مىپردازيم و همه را هيچ و پوچ مىكنيم ، مردمان بهشتى در آن روز در بهترين قرارگاه و بهترين خوابگاه قرار مىگيرند روزى كه آسمان پاره پاره مىشود ( و مراد به اين

--> 1 - سوره آل عمران 171 2 - سوره مؤمنون آيه 100 3 - سوره فرقان آيه 21 - 26