و با اينكه حرف لام در هر دو آيه غايت است ، ديگر چه معنا دارد مفسر نامبرده آيه مورد بحث را به معناى وعده گرفته و آيه سوره فتح را به معناى انجاز آن وعده و وفاى بان بگيرد ؟ با اينكه هر دو آيه وعده جميلى است به اينكه خداوند نعمت را بر تو تمام مىكند . از سوى ديگر آيه مورد بحث كه در باره مسئله حج است وعده اتمام نعمت را به همه مسلمين مىدهد و مىفرمايد : ( عليكم ) ، و آيه سوره فتح اين وعده را تنها به رسول خدا ( ص ) ميدهد و مىفرمايد : ( وَيُتِمَّ نِعْمَتَه عَلَيْكَ ) الخ ، پس سياق دو آيه مختلف است ، و نمىشود هر دو مربوط به يك مطلب باشند . حال اگر آيه اى باشد كه دلالت كند بر اينكه اين دو وعده كجا وفا شد ؟ آن وقت ممكن است بگوئيم : پس مراد هر دو وعده همين وعده اى است كه اين آيه از وفا شدن بان خبر مىدهد و چنين آيه اى اگر باشد آيه : ( الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلامَ دِيناً ، امروز ديگر دين شما را تكميل كردم و نعمت خود بر شما تمام نمودم و اسلام را دين مورد رضايم برايتان قرار دادم ) ، « 1 » خواهد بود و اما اينكه نعمت در آن چه نعمتى بوده كه خدا اتمام كرده ؟ و در اين آيه منتش را بر ما مىگذارد ، انشاء اللَّه در تفسير سوره مائده بحثش خواهد آمد . نظير اين دو آيه كه مشتمل بر اتمام نعمت است آيه : ( وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ ، وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَه عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ) ، « 2 » و نيز آيه : ( كَذلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَه عَلَيْكُمْ ، لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ ) ، « 3 » است كه باز انشاء اللَّه كلامى مناسب با مقام بحثمان در ذيل هر يك از اين آيات خواهد آمد . * ( ( كَما أَرْسَلْنا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ ) ) * ، از ظاهر آيه بر مىآيد ، كه كاف در كلمه ( كما ) براى تشبيه ، و كلمه ( ما ) مصدريه باشد ، در نتيجه معناى آيه و ما قبلش اين مىشود : ما با قبله قرار دادن خانه اى كه ابراهيم بنا كرد و برايش آن خيرات و بركات را درخواست نمود به شما انعام كرديم ، مانند اين انعام ديگرمان كه رسولى از ميان شما در شما فرستاديم كه آيات ما بر شما همى خواند و كتاب و حكمتتان مىآموزد و تزكيه تان مىكند و اين را بدان جهت كرديم كه دعاى ابراهيم را استجابت كرده باشيم ، آن دعا كه با فرزندش اسماعيل گفتند : پروردگارا ! و رسولى از خود ايشان در ميانشان مبعوث فرما تا آيات بر آنان تلاوت كند و كتاب و حكمتشان تعليم دهد و تزكيه شان كند پس در اين ارسال رسول منتى است نظير منتى كه در قبله قرار دادن كعبه بود . از اينجا معلوم مىشود مخاطب در جمله * ( ( فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ ) ) * ، امت مسلمه است ، كه بر حسب حقيقت عبارتند از خصوص اولياء دين ، چون اگر جميع دودمان اسماعيل - يعنى عرب مضر -

--> 1 - سوره مائده آيه 3 2 - سوره مائده آيه 6 3 - سوره نحل آيه 81