سوم اينكه در آخر آيه فرموده : * ( ( لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ) ) * كه خداى تعالى اظهار اميدوارى به هدايت مسلمانان به سوى صراط مستقيم كرده ، و در سابق آنجا كه در باره : ( اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ ) « 1 » بحث مىكرديم ، در باره اهتداء سخن گفتيم . بعضى از مفسرين گفته‌اند : اينكه در آيه تحويل قبله فرموده : * ( ( وَلأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ ، وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ) ) * و نيز در آيه فتح مكه نظير آن را آورده ، و فرموده : ( إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً ، لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّه ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ وَيُتِمَّ نِعْمَتَه عَلَيْكَ وَيَهْدِيَكَ صِراطاً مُسْتَقِيماً ) ، « 2 » خود دليل بر اين است كه در آيه مورد بحث هم بشارتى است به فتح مكه . توضيح اينكه : كعبه در صدر اسلام پر بود از بتهاى مشركين و وثنهاى ايشان ، و خلاصه بت در آنجا حاكم بود و در ايامى كه اين آيه نازل مىشد ، هنوز اسلام قوت و شوكتى به خود نگرفته بود ، خداى تعالى رسول خود را هدايت كرد به اينكه رو به بيت المقدس نماز بخواند ، چون بيت المقدس قبله يهوديان بود ، كه هر چه باشد دينشان باسلام نزديكتر از دين مشركين بود ، ولى بعد از آنكه رسول خدا ( ص ) به مدينه هجرت كرد و زمان فرا رسيدن فتح مكه نزديك شد ، و انتظار فرمان الهى به تطهير كعبه از پليدى بتها ، شديد گرديد . در چنين شرائطى دستور برگشتن قبله بسوى كعبه صادر شد و اين خود نعمت بس بزرگى بود ، كه خدا مسلمانان را بدان اختصاص داد ، آن گاه در ذيل همين فرمان وعده فرمود : كه به زودى نعمت و هدايت را بر تو تمام خواهد كرد ، يعنى كعبه را از پليدىهاى اصنام خواهد پرداخت ، آن چنان كه فقط خدا در آن عبادت شود و تنها معبد مسلمانان گردد و تنها مسلمانان رو بسوى آن عبادت كنند ، پس نتيجه مىگيريم كه جمله : * ( ( وَلأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ ) ) * الخ ، بشارت به فتح مكه است . از سوى ديگر ، بعد از آنكه در سوره فتح به مسئله فتح مكه ميپردازد ، دوباره به همان وعده قبلى اشاره مىكند ، كه در آيه مورد بحث آمده بود و مىفرمايد : ( وَيُتِمَّ نِعْمَتَه عَلَيْكَ وَيَهْدِيَكَ صِراطاً مُسْتَقِيماً ) . اين بود گفتار آن مفسر و توضيح ما در باره آن ، و لكن گو اينكه به ظاهرش گفتارى است دلچسب ، اما خالى از تدبر و دقت است ، براى اينكه ظاهر آيات با آن نمىسازد زيرا مدرك مفسر نامبرده در آيه مورد بحث * ( ( وَلأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ) ) * الخ ، لام غايت است ، كه بر سر ( اتم ) در آمده و اين لام عينا در آيه سوره فتح آمده و فرموده : ( لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّه ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ وَيُتِمَّ نِعْمَتَه عَلَيْكَ وَيَهْدِيَكَ صِراطاً مُسْتَقِيماً ) .

--> 1 - سوره فاتحة الكتاب آيه 6 2 - سوره فتح آيه 1 - 2