بدست خود اين گونه اسرار را براى او كشف كند ، كه وجود چنين فردى از آيه ( وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِه الشَّفاعَةَ ، إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ ، اين خدايان دروغين كه مشركين بجاى خدا ميخوانند ، مالك شفاعت نيستند ، تنها مالك شفاعت كسى است كه به حق شاهد باشد ، و هم علم داشته باشند ) « 1 » استفاده مىشود كه عيسى ع بطور قطع از اين افراد است ، كه خداى تعالى در باره اش فرموده كه از شهيدان است هم چنان كه در دو آيه قبل گذشت ، پس او شهيد به حق است ، و عالم به حقيقت . و خلاصه كلام اين شد كه شهادت مورد نظر آيه ، اين نيست كه بقول آن مفسر ، امت داراى دينى كامل و جامع حوائج جسمانى و روحانى باشد ، چون علاوه بر اينكه معنايى است خلاف ظاهر كلمه شهادت ، خلاف ظاهر آيات شريفه قرآن نيز هست . بلكه عبارتست از تحمل - ديدن - حقايق اعمال ، كه مردم در دنيا انجام مىدهند ، چه آن حقيقت سعادت باشد چه شقاوت چه رد ، و چه قبول ، چه انقياد ، و چه تمرد . و سپس در روز قيامت بر طبق آنچه ديده شهادت دهد ، روزى كه خداى تعالى از هر چيز استشهاد مىكند ، حتى از اعضاء بدن انسان شهادت مىگيرد ، روزى كه رسول مىگويد : ( يا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً ، پروردگارا امت من اين قرآن را متروك گذاشتند ) . « 2 » و معلوم است كه چنين مقام كريمى شان همه امت نيست ، چون كرامت خاصه ايست براى اولياء طاهرين از ايشان ، و اما صاحبان مرتبه پائينتر از اولياء كه مرتبه افراد عادى و مؤمنين متوسط در سعادت است ، چنين شهادتى ندارند ، تا چه رسد به افراد جلف و تو خالى ، و از آن پائينتر ، فرعونهاى طاغى اين امت ، ( كه هيچ عاقلى جرأت نمىكند بگويد اين طبقه از امت نيز مقام شهادت بر باطن اعمال مردم را دارا هستند ) . انشاء اللَّه به زودى در ذيل آيه : ( وَمَنْ يُطِعِ اللَّه وَالرَّسُولَ ، فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّه عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ ، وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً ) ، « 3 » خواهى ديد : كه كمترين مقامى كه اين شهداء - يعنى شهداى اعمال - دارند ، اينست كه در تحت ولايت خدا ، و در سايه نعمت اويند ، و اصحاب صراط مستقيم هستند ، كه در تفسير آيه ( صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ ) ، « 4 » اجمالش گذشت . پس مراد از شهيد بودن امت ، اين است كه شهداء نامبرده و داراى آن خصوصيات ، در اين

--> 1 - سوره زخرف آيه 86 2 - سوره فرقان آيه 30 3 - سوره نساء آيه 69 4 - سوره فاتحه آيه 7