كبرياؤه است اين ملكيت است . پس انسان در حالى كه در مرتبه سابق از اسلام و تسليم هست ، اى بسا كه عنايت ربانى شامل حالش گشته ، اين معنا برايش مشهود شود كه ملك تنها براى خداست ، و غير خدا هيچ چيزى نه مالك خويش است ، و نه مالك چيز ديگر ، مگر آنكه خدا تمليكش كرده باشد ، پس ربى هم سواى او ندارد ، و اين معنايى است موهبتى ، و افاضه اى است الهى ، كه ديگر خواست انسان در بدست آوردنش دخالتى ندارد ، و اى بسا كه جمله ( رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ ، وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ ، وَأَرِنا مَناسِكَنا ) الخ اشاره به همين مرتبه از اسلام باشد ، چون ظهور جمله : * ( ( إِذْ قالَ لَه رَبُّه : أَسْلِمْ قالَ : أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ ) ) * الخ ظاهر در اين است كه امر ( اسلم ) امر تشريفى باشد ، نه تكوينى ، و ابراهيم ( ع ) دعوت پروردگار خود را اجابت نمود ، تا به اختيار خود تسليم خدا شده باشد و اين هم مسلم است كه امر نامبرده از اوامرى بوده كه در ابتداء كار ابراهيم متوجه او شده پس اينكه در اواخر عمرش از خداى تعالى براى خودش و فرزندش اسماعيل تقاضاى اسلام و دستورات عبادت مىكند چيزى را تقاضا كرده كه ديگر به اختيار خود او نبوده و كسى نمىتواند با اختيار خود آن قسم اسلام را تحصيل كند . و يا درخواست ثبات بر امرى بوده كه باز ثابت بودنش به اختيار خودش نبوده پس اسلامى كه در اين آيه درخواست كرده ، اسلام مرتبه چهارم بوده ، و در برابر اين مرتبه از اسلام ، مرتبه چهارم از ايمان قرار دارد ، و آن عبارت از اين است كه اين حالت ، تمامى وجود آدمى را فرا بگيرد ، كه خداى تعالى در باره اين مرتبه از ايمان مىفرمايد : ( أَلا إِنَّ أَوْلِياءَ اللَّه لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ ، وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ ، الَّذِينَ آمَنُوا ، وَكانُوا يَتَّقُونَ ، آگاه باش ، كه اولياء خدا نه خوفى بر آنان هست ، و نه اندوهناك ميشوند ، كسانى كه ايمان آوردند ، و از پيش همواره ملازم با تقوى بودند ) . « 1 » چون مؤمنينى كه در اين آيه ذكر شده‌اند ، بايد اين يقين را داشته باشند ، كه غير از خدا هيچكس از خود استقلالى ندارد ، و هيچ سببى تاثير و سببيت ندارد مگر باذن خدا ، وقتى چنين يقينى براى كسى دست داد ، ديگر از هيچ پيشامد ناگوارى ناراحت و اندوهناك نمىشود ، و از هيچ محذورى كه احتمالش را بدهد نمىترسد ، اين است معناى اينكه فرمود : ( نه خوفى بر آنان هست ، و نه اندوهناك ميشوند ) ، و گر نه معنا ندارد كه انسان حالتى پيدا كند كه از هيچ چيز نترسد ، و هيچ پيشامدى اندوهناكش نسازد ، پس اين همان ايمان مرتبه چهارم است ، كه در قلب كسانى پيدا مىشود ، كه داراى اسلام مرتبه چهارم باشند ، ( دقت فرمائيد ) .

--> 1 - سوره يونس آيه 62