رسيده ، هر چند كه بعضى از آنها در اينكه يكى از راويانش ابراهيم بن هاشم است ، مشتركند . « 1 » و مراد به اينكه گفتيم از بهشتهاى دنيا بوده ، اين است كه از بهشتهاى برزخى بوده ، كه در مقابل بهشت خلد است و در بعضى از قسمتهاى اين روايات اشاره به اين معنا هست ، مثل اينكه در روايت بالا فرمود : آدم بر صفا ، و حوا بر مروه هبوط كرد ، و نيز مانند اين تعبير : كه فرمود : مراد به * ( ( مَتاعٌ إِلى حِينٍ ) ) * تا روز قيامت است ، در نتيجه مكثى كه مردگان در برزخ ، و رسيدن روز قيامت دارند ، مكث زمينى است . و در همين زمين زندگى مىكنند ، هم چنان كه آيه : ( قالَ ) كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ ؟ قالُوا : لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ ، فَسْئَلِ الْعادِّينَ : قالَ : إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا ، لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ، گفت : در زمين چقدر از نظر عدد سال مكث كرديد ؟ گفتند : يا يك روز ، و يا پاره اى از يك روز ، بايد از شمارگران بپرسى ، گفت : شما جز اندكى مكث نكرديد اگر دانا مىبوديد ) ، « 2 » و نيز آيه ( وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ ، يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ : ما لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ ، كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ ، وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالإِيمانَ : لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّه ، إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ ، فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ ، وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ، و روزى كه قيامت به پا مىشود ، مجرمان سوگند ميخورند : كه غير از ساعتى مكث نكرده‌اند آن روز نيز مانند دنيا كارشان بى دليل حرف زدن است ، و كسانى كه علم و ايمانشان داده بوديم ، در پاسخ گفتند : شما در كتاب خدا تا روز قيامت مكث كرديد ، و اين همان قيامت است ، و لكن شما نميدانيد ) ، « 3 » نيز اين معنا را افاده مىكند ، ( چون در هر دو آيه وقتى سؤال از زندگى برزخ مىكنند ، مىپرسند : چقدر در زمين مكث كرديد ) ، پس معلوم مىشود زندگى برزخى در همين زمين است . علاوه بر اينكه عده اى از روايات از اهل بيت ع دلالت دارد بر اينكه بهشت آدم در آسمان بوده ، و او با همسرش از آسمان نازل شدند ، از اين هم كه بگذريم كسانى كه انس ذهنى بروايات دارند ، از اينكه بهشت نامبرده در آسمان باشد ، و آدم از آنجا به زمين هبوط كرده باشد ، با اينكه در زمين خلق شده و در آن زندگى كرده باشند ، هيچ تعجب نمىكند ، هم چنان كه در روايات در عين اينكه آمده : كه بهشت در آسمان است ، در عين حال آمده : كه سؤال قبر در قبر است ، و همين قبر يا روضه ايست از رياض بهشت ، و يا حفره ايست از حفره هاى دوزخ ، و از اين قبيل تعبيرات ، و ما اميدواريم در بحثى كه گفتيم به زودى پيرامون معناى آسمان خواهيم كرد ، اين اشكال و اشكالهاى ديگر نظير آن بر طرف شود ، انشاء اللَّه العزيز . و اما اينكه ابليس چه جور خود را بادم و همسرش رسانيد ؟ و براى اين كار از چه وسيله اى

--> 1 - بحار الانوار ج 11 ص 143 ح 12 و علل 2 - سوره مؤمنون آيه 113 3 - سوره روم آيه 56