كتابى موجود بود ) ، « 1 » و نيز فرموده : ( ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّه ، وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّه ، يَهْدِ قَلْبَه ، هيچ مصيبتى نميرسد ، مگر باذن خدا ، و هر كس به خدا ايمان آورد ، خدا قلبش را هدايت مىكند ) ، « 2 » و نيز فرموده : ( ما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ ، فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ ، وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ ، آنچه مصيبت كه به شما مىرسد ، بدست خود شما بشما مىرسد ، و خدا از بسيارى گناهان عفو مىكند ) ، « 3 » و نيز فرموده : ( ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّه ، وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ ، فَمِنْ نَفْسِكَ ، آنچه خير و خوبى به تو مىرسد از خدا است ، و آنچه بدى به تو مىرسد از خود تو است ) ، « 4 » و نيز فرمود : ( وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ ، يَقُولُوا : هذِه مِنْ عِنْدِ اللَّه ، وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ ، يَقُولُوا هذِه مِنْ عِنْدِكَ ، قُلْ : كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّه ، فَما لِهؤُلاءِ الْقَوْمِ لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً ؟ اگر پيش آمد خوشى برايشان پيش آيد ، ميگويند اين از ناحيه خدا است ، و چون پيش آمد بدى بايشان برسد ، ميگويند : اين از شئامت و نحوست تو است ، بگو : همه پيش آمدها از ناحيه خداست ، اين مردم را چه مىشود كه هيچ سخنى بخرجشان نميرود ؟ ) ، « 5 » . وقتى اين آيات را بر رويهم مورد دقت قرار دهيم ، مىفهميم كه مصائب ، بديهاى نسبى است ، به اين معنا كه انسانى كه برخوردار از نعمتهاى خدا ، چون امنيت و سلامت ، و صحت ، و بينيازى است ، خود را واجد مىبيند ، و چون بخاطر حادثه اى آن را از دست ميدهد ، آن حادثه و مصيبت را چيز بدى براى خود تشخيص ميدهد ، چون آمدن آن مقارن با رفتن آن نعمت ، و فقد و عدم آن نعمت بود . اينجاست كه پاى فقدان و عدم بميان مىآيد ، و ما آن را بحادثه و مصيبت نامبرده نسبت ميدهيم ، پس هر نازله و حادثه بد ، از خداست ، و از اين جهت كه از ناحيه خدا است ، بد نيست ، بلكه از اين جهت بد مىشود ، كه آمدنش مقارن با رفتن نعمتى از انسان واجد آن نعمت است ، پس هر حادثه بد كه تصور كنى ، بديش امرى است عدمى ، كه از آن جهت منسوب بخداى تعالى نيست ، هر چند كه از جهتى ديگر منسوب به خدا است ، حال يا باذن او و يا به نحوى ديگر . و در كتاب قرب الاسناد از بزنطى روايت آمده ، كه گفت : به حضرت رضا ( ع ) عرضه داشتم : بعضى از اصحاب ما قائل بجبرند ، و بعضى ديگر باستطاعت ، شما چه مىفرمايى ؟ به من فرمود : بنويس : ( خداى تعالى فرمود : اى پسر آدم ! آنچه تو براى خود ميخواهى ، و مىپندارى خواستت مستقلا از خودت است ، چنين نيست ، بلكه بمشيت من ميخواهى ، و واجبات مرا با نيروى من انجام ميدهى ، و بوسيله نعمت من است كه بر نافرمانى من نيرو يافته اى ، اين منم كه تو را شنوا و بينا و نيرومند كردم ، ( ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّه ، وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ ) آنچه خير و

--> 1 - سوره حديد آيه 22 2 - تغابن آيه 11 3 - شورى آيه 30 4 - سوره نساء آيه 79 5 - نساء 78