محمد مؤمن بن محمد زمان تنكابني
23
تحفه حكيم مؤمن يا تحفة المؤمنين ( فارسي )
وعرق النسأ وتقوية اعضأ ضعيفه واعادهء صحت بدن ورنگ رخسار وحدة بصر ومضمضهء أو جهة سستى گوشت بن دندان واستحكام دندان متحرك وقطور أو جهة گرانى سامعه وآشاميدن أو جهة ثقيهء سينه وربو ويرقان ورفع سموم نافع وقدر شربتش از مقدار قليل تا دوا وقيد ونيم است كه به تدريج اضافه شود وناشتا بايد استعمال نمود وشراب عنصل در جميع مذكورات انفع از سركهء أو ومضر اعصاب هم نيست بخلاف سركه وجهة ربع وفالج واستسقأ ودرد سپرز وعرق النسأ وقشعريرة نافع ومضر محمومين وصاحب قرحه است ودستور ساختن شراب أو مثل عمل سركهء آنست كه بجاى سركه آب انگوگ باشد وسه ماه در آفتاب بگذارند آبس معرب از اساسريانى وبه فارسي مورد نامند دخت تستائى أو بلندتر از درخت أنار وبرگش ريزه تر وسبز تر از برگ أنار ويال باستداره وتخمش سياه وخزان نمىكند وبا عطريهء است در أول سردو دردويم خشگ وفابض وبا اندك حرارت ومجفف قوى وتخمش باقوهء ترياقيه اگر چه برگ وبيخ وتخم وگل وجرم آن را نسبت به يكديگر در مراتب برودت ويبوست تقاويى تست ومجموع أو قاطع خون وعرق نفث الدم ومقوى دل ومعده واحشاء وباصره ومذر بول وقابض ومحلل ومقرح وحابس اسهال وجهة نزلات وتفتيت حصاة وقطع خون حيض وضعيف كردن بواسير ورفع جميع سموم خصوص رتيلاه عقرب كه باشراب بنوشند وطلاى أو جهة ورم حار وقروح مانع ورب أو كه آب تخم أو را بجوشانند تا غليظ شود وجهة تسكين قى ورفع خمار ومنع صعود بخارات بدماغ وسرفه وخفقان واسهال وآشاميدن تخم وعصارهء أو جهة نفث الدم وقرحهء مثانه وحرقه البول واسهال مزمن وصعود بخارات وسرفهء رطوبى وقى وتشنگى وسرفهء حار وذرب مفيد وضماد پختهء تخم أو جهة سياه كردن مو وبا شراب جهة قروح پاو كعب وبا آرد جو جهة ورم حار چشم وضماد بركش جهة نمله وحمره وضرى وورم خصيه وضربه وسقطه وبواسير در اخس وبا روغن زيتون جهة سوختگى آتش وبا گگ ارمنى وسركه جهة حكه وجلاى خون وآثار ورعاف ودرد سر وباعفص وعدس وگل سرخ واقاقيا جهة تقوية اعضاى ناقهين مجربست وبخور أو جهة رفع وباودفع هوام وسقوط دانهء بواسير نافع وضماد برگش بر زير ناف جهة اسهال مرارى وچون ربع رطل از آب برگ أو كه با روغن كنجد بنوشند مسهل قوى بلغم وجلوس در طبيخ أو جهة قروح وبروز مثار ورحم وسيلان رحم وسستى اعضا وشستن مو با آب أو جهة منع ريختن مو بسيار مؤثر وچون با آمله يك هفته خيسانيده در روغن كنجد بالسوية بجوشانند تا روغن بماند جهة روئيدن مو مجربست وقطور آب أو جهة چرك گوش وخاكستر أو در دفع ناخنه وسلاق ودمعه قوىتر از توتيا وجهة گلف نافع است وذر وبرگ أو جهة رفع جراحات وسجح جلد وبدبوئى زير بغل وداخس مفيد ودر ساق درخت مورد كرسي بهم مىرسد شبيه به كف دست وأو رابنگ آس گويند ومؤلف اختيارات حمل بر صفت آس نموده وآس بنكه ناميده واين دليل لغايت جهل أو مىتواند بود وبنك آس در جميع افعال قوىتر از برگ وثمر اوست بعد از آنكه أو را كوبيده وسوزانيده با شراب نارسيده زمخت قرصها ساخته در سايه خشك كرده باشند وبوئيدن مورد مانع صعود بخارات حاره به دماغ ومؤلف تدكره گويد كه مسواك كردن به چوب أو مهيج جذام است وقدر شربتش تا سه درهم واز عصارهء أو تا سه أو قيه ووبدلش در احتباس اقاقيا ودر اورام حضض وگويند بدلش مطلقا برگ توتست ومضر صاحب زكام ومصدع محرورين ومورث ميخوابى ومصلحش بنفشه وروغن مورد كه آب برگ تازه يا مطبوخ آن را با مثل أو روغن زيتون بجوشانند تا روغن بماند سرد وخشك وقابض ومقوى اعضأ ومانع قبول مواد وجهة التحام زخمها وقروح سر وبثور وشقاق وسحج واسترخاى مفاصل وسوختگى آتش وتقويه مو وسياه كردن أو ومنع عرق وبخار وورم وبواسير نافع وگويند چون از چوب تازهء أو انگشترى مناخته صاحب درد كنج ران در خنضر موافق كند بالخاصية تسكين يابد آس برى مورد بريرا برگ زردتر وعريض تر از بستاني وطرف أو شد شبه بسنان وچوب أو صلب تر ودر قد كمتر از زرعى وثمرش بغايت سرخ ومستدير واز وسط برگ مىرويد وشاخهاى بسيار از يك أصل بر مىآيد ومردم اسفرم نامند وبلغة تنكابن جز نامند ودر زمستان برگ نمىريزد وبسيار قابض وآشاميدن ثمر وبرگ أو با شراب مفتت حصاهء مثانه وجهة يرقان وتقطير بول رطوبى واسهال رطوبى ورفع ادرار شير وتقويه معده وجگر ودماغ شرنا وجهة اخراج كرم معقد حمولا وجهة صرع ورفع رطوبات دماغى وصداع بلغمى نافع وابن ما سرجوبه قوة آن را مثل باد آورد مىداند وبعضي بقوة افسنتين دانستهاند وابن تلميذ بجهة ضربه وسقطه كه براحشأ واقع شود بالخاصيه مفيد دانسته اسقولو قندريون يوناني بمعنى مزيل الصفار است وآن نباتيست بيساق وبيشكوفه وبيشمر ومنبت سنگلاخها كه شايد باشد برگش شبيه به برگ بسفايج وطرف أسفل برگ مايل به سرخى وطرف أعلى سبز ومشرق ومزغب ودر دويم گرم ودرسيم خشك ولطيف ومحلل ومفتح ومدر وجهة تفتيت سنگ كرده ومثانه ويرقان وفواق وصرع وامراض سوداى ونافع وجهة سپرز شر با وضمادم بيعديل وچون چهل روز با سكنجبين تناول نمايند ودر دفع ورم سپرز گويند مجربست وتعليق أو مانع حمل وقدر شربتش تا سه درهم ومضر دل وريه ومصلحش صمغ عربى ومضر مثانه ومصلحش عسل وبدلش پوست بيخ كبر وگويند بدل أو دو وزن أو كماز يوس است وگويند مرجان سوختهء بدل اوست وصمار بخت را اعتقاد آنست كه اسقولوقند ريون بيخ كبر است وشيخ