محمد مؤمن بن محمد زمان تنكابني

17

تحفه حكيم مؤمن يا تحفة المؤمنين ( فارسي )

بثورو اكتحال أو جهة رفع ناخنه وبياض قوى چشم دواب بسيار مؤثر است اذريون به فارسي گل آفتاب پرست نامند بناتيست ما بين شجر وگياه به قدر زرعى برگش بيزوايد ونرم به قدر برگ جرجير وبا اندك زنجبيه وگلهاى أو بزرگ وپهن ومدور وزرد ودرخشنده ودر وسط أو برگهاى ريزه سياه مايل به سرخى وبغايت خوش منظر وهميشه رو به آفتاب دارد وبه حركت أو دور مىكند وبرى أو قوىتر از بستانيست وتشويش أقوال مؤلف اختيارات برار بابصر پوشيده نخواهد بود در دويم گرم وخشك ومحلل وجالى وبا قوهء ترياقه ومدر حيض وفضلات ومسقط جنين ومبهى ومفتح قوى ومفتت حصاه وجهة اجر أخت ريه وتقوية معده وجگر دو جع فؤاد وبواسير وگزيدن هوام وگريزانيدن أو وثيقهء دماغ واحشاء ورفع قولنج وتفتيح سدهء دماغى ونقصان شتم واستقاء ويرقان دام صبيان وامراض بارده وچهار درهم از آب برگ أو با آب گرم مقيئ وقوى ويك درهم أو مقوى دل بارد المزاج ومورث غضب دار محرور المزاج ودو درهم از برگ كوبيدهء أو جهة اخراج جنين ورفع احتباس حيض وضماد أو جهة درد مفاصل وعرق النساء وخنازير وبر كمر جهة نعوظ وحمول بيخ أو مسقط جنين ومعين آبستنى عاقر وآب بيخ أو جهة درد دندان بارد نافع ومضر سپرز ومصلحش فانيد وعسل ومضر محرورين ومصلحش سكنجبين وقدر شربتش از آب كل وبرگ وبيخ أو تا چهار مثقال واز جرم أو يك مثقال وبدلش مثل ونصف أو سليخه وربع أو زعفران واز خواص اوست كه مگس بكل أو نمىنشيند واز دود أو موحش چلباسه مىگريزد وچون حامله قدرى از ورا در دست چپ گرفته دست راست بر روى أو بگذارد به طفل ضرر عظيم مىرسد واگر مدتها به دستور نگاه دارد باعث اسقاط طفل مىشود اذان الفار آنچه در كنار آبها وبيشه‌ها وسايه‌ها رويد بستاني نامند برگ أو مايل تبد وير وشبيه بكوش موش وگياه أو بيساق وبيكل ويروى زمين پهن مىشود وشاخهاى أو سه پهلوست وچون بدست بمالند بوى خيار از وظاهر مىشود واين نوع را مزاج درسيم سرد وتر وباقوهء قابضه وبا اندك قوه محلله وضمادش با آرد جو جهة ورم حاز چشم وساير أعضاء وحمره وجمره وقطور آب أو جهة درد گوش وورم حار أو وسعوط آن جهة صداع حار نافع است ومسكن التهاب وغشيان ومسقط كرم معده است وبرى أو سه قسمت قسمير اشاخهاى بسيار باريك از يك أصل مىرويد وشاخهاى أسفل سرخ ومجوف وبركها باريك‌تر ودرازتر از نوع بستان ومايل به سياهى ووسط وپشت بركها محدب وأطراف بركها شد وزوج زوج بر شاخه آرسته وهر ساقى مشتمل بر ساقهاى ريزه وگلشن لاجوردى وبعضي را گلش زرد وبيخش به قدر انگشتى وپر شعبه وفرق ميان اين دو قسم واسقولو قندريون آنست كه اين را برگ نرم ودراز وريزه است واسقولو قندريون بخلاف اوست در حرارت وبرودت معتدل ودر دويم خشك وجهة صرع ولقوه واوجاع بارده وصداع نافع ومقوى معده ومفتح ومحلل ومدر بول وضماد أو جهة گزيدن أفعى وسعوط أو جهة لقوه وطلا بيخ أو جهة نواصير چشم بسيار مفيد وغرغرهء أو باماء العسل جهة ثقيهء رطوباه دماغ نافع ومضر مثانه ومصلحش مرزنجوش وقدر شربتش تا دو مثقال است وگويند مصلح أو تخم خرفه است وقسم ديگر منابت أو ريگزارها است وشاخهاى أو بر روى زمين پهن مىشود وبرگش مال تبدويرو بي گل وبسيار به نوع بستاني واز آن ريزه تر وبا حرافت است وگويند بي گل نيست بلكه بجهة نهايت ريزلى وچسبيدن أو به شاخها چندان مرئى نمىشود ودر سيم گرم وخشك واز جهة سموم واورام بارده ورفع آثار وجلب پيكان وخار از بدن نافع وضماد وعصارهء أو بر كمر وقضيب ومراق باعث تحريك عظيم باه حتى بيران ومأيوسان را به حال مىآورد ومطبوخ خشك أو را چون ضماد كنند در اين اثر ضعيف تر است وقسم ستم را برگ مايل بتدوير وخارناك ومرغب وشاخش شيردارو مفروش بر روى زمين در آخر سيم گرم وخشك وباقوهء سميه وزبونترين اقسام ومقيئ قوى ومسهل وزياد أو كشنده است والصاق برگ أو بر رخسار باعث بشره وشير أو مقرح جلد ومؤلف مالا يسع گويد كه چونسه مثقال ونيم أو را جوشانيده آب أو را با نعناع بنوشند واز عقب أو ما هي شور بخورند جميع كرم معده را دفع مىكند وديگر منكون نمىشود ومولف تذكره ان خاصيت را بجهة نوع بستاني أو ذكر كرده است وابن تلميذ در مغنى مىفرمايد كه اقسام اذان الفار غير مرزنجوش وهمچنين از ساير كتب نيز همين معنى ظاهر مىشود وچه مرزنجوش متصف به صفات ديگر واز جمله رياحين وبا عطريه وبرگش شبيه به گوش موش ومايل تبدوير نيست وگل أو سفيد مايل ؟ ؟ وتخمش شبيه به تخم ريحان وشفاف مىباشد وتشويش قول صاحب اختيارات نهايت ظهور دارد اذان الأرنب بلغة بربرى لصيقى است اذان الفتر عسى الراعيس اذان الثور لسان الثور است اذرياس بلغة عبراني ثافيا است اذان العبد بلغة بربرى مرنار الراعي است اذان الفيل لوف الكبير است اذان الجدى نوع بزرك لسان الحمل است اذان الشاة واذان الغزال بصيقى است وگويند لسان الحمل است وبلسلى را اذان الغزالي نامند اذان الدب فلوس است اذان القسيس نوعي از ابرون است أذناب الخيل لحيه الرئيس است ارمال وارماك وبسريانى ارمالى نامند دواء خشي است شبيه بقرفه وبا عطرية منابت أو هند ويمن ونبات أو به قدر زرعى وبرگش تيره رنگ وگلش كبود وبي ثمر ومستعمل پوست اوست ومايل به زردى مىباشد ودر آخر دويم گرم وخشك ونايب مناب قرنفل ودار چينى ومقوى دل واحشاء ومعين هضم وجميع توتها وحابس طبع ومانع انتشار زخمها وآكله ومدر فضلات وضماد أو جهة بثور أو رام واند مال قروح ومانع تعفن اعضا وبوئيدن أو جهة تقوية دماغ ومضمضهء أو جهة استحكام لثه وامراض دندان وطلاى أو جهة اصلاح ناخن وآشاميدن أو جهة قطع بخارات كريهه وبوى دهان