محمد مؤمن بن محمد زمان تنكابني

18

تحفه حكيم مؤمن يا تحفة المؤمنين ( فارسي )

ورفع رمد بارد نافع وصندع محرور ومصلحش كزبره وقدر شربتش دو مثقال وبدلش سليخه ودر بوى دهان كبابه ارقيطون معرب از ارقيثون يوناني وآن نباتيست مزغب ساقش مربع وسست قريب بزرعى وبرگش مايل باسداره وإكليل أو مايل به سرخى وتخمش به قدر زيره واز آن كوچك‌تر وسياه وتند طعم وبيخش نرم وسفيد وشيرين در دويم گرم وخشك ولطيف وجالى ومجفف ودر امراض دهان ودندان ودرد سينه ونفث مده وتسكين درد مفاصل بيعديل ونيم رطل از طبيخ أو جهة عسه البول وعرق السناء وضماد أو جهة سوختگى آتش ومفاصل وشفاق وقرحهء سر انگشتان كه از برودت باشد نافع ومضر كليه ومصلح أو روغنها وقدر شربتش تنش درهم وبدلش بنجست ومؤلف مالا يسع گويد صنف ديگر از ومىباشد وبرگش به برگ كدو واز آن بزرگتر وصلب مايل به سياهى ومزغب وبيخش بزرگ وسفيد ومجفف با قبض ومحلل وذر وبرگ أو جهة قروح خبيثه نافع وبه دستور ضماد تازهء أو وطلاى مدقوق أو جهة درد مفاصل كه باحكه باشد بيعديل وچون دو درهم بيخ أو را با مثل أو حب صنوبر بنوشند جهة شقيهء چرك شش نافعست ارمنين بيونانى اسم نباتيست كه برى وبستاني مىباشد وبرى أو غير مستعمل وبستاني آن را برگش شبيه ببرك ابهل وساقش مربع وبه قدر نصف ذراع وغلاف ثمرش شبيه بغلاف لوبيا ومايل به طرف أسفل وتخمش سياه ودراز وتخم برى أو مسدير اغبر وگويند ارمنين درخت قلقلان است ودر سيم گرم ومحلل وجذاب ويك درهم أو با شراب بغايت محرك با وضماد مطبوخ أو محلل أو رام بلغمى وجاذب پيكان وخار از بدن ومخرج جنين وقطور أو با عسل جهة قرحهء چشم نافع است أرد قباقى بلغة يوناني نباتيست شبيه بكبر وبسيار شد رايحه ولاذع ودرغايت حرارت واجتناب ارو أولى است مگر در اطليه كه بامصلحات استعمال نمايند ومؤلف اختيارات گويد قثاء الخماراست وسند آن ظاهر نيست وصاحب معنى گويد ثمر أو را غلاف مىباشد أراك درخت مسواك شجر أو قريب به درخت أنار وبرگش عريض وخزان نمىكند وخاردار وگلش مايل به سرخى وثمرش به قدر بطم وبعد از رسيدن سياه مىشود وبا اندك حلاوتست در أول گرم ودر آخر تانى خشك وجالى ومحلل ومقطع ومفتح سده وجهة رفع رطوبات لزجه ورياح غليظه وضماد مطبوخ أو در روغن زيتون جهة تحليل ورم رحم وبواسير وسعفه وطبيخ أو جهة سر البول وثيقهء مثانه وتخم أو جهة تقويه معده ودفع واسهال بغايت نافع وضماد برگ أو محلل ومانع نزلات وماشرا ونمله ومسواك كردن به چوب أو حالي دندان ومقوى لثه واكثار أو مورث جوشش الهاة وسنج ومصلحش كتيرا وقدر شربت از طنبجيش تا نصف رطل وازتخمش تا سه درهم وبدلش صندل است ارتكان بلغة فارسي سنكريزهاى سبك است زرد رنگ وكوچك ومحرق أو لطيف وطلاى أو با آب گشنيز ومانند أو جهة اورام حاره وبا محللات جهة برون گوشت زيادة وباقير وطى جهة رويائيدن گوشت وبامدرات جهة ريزانيدن حصاة نافع واجتناب از خوردن آن أولى است ارز معرب از أو ريز يونانيست وبه فارسي برنج نامند در دويم خشك ودر حرارت وبرودت معتدل وبالخاصيه در محرور المزاج حرارت ودربارد المزاج برودت احداث مىكند وظاهرا بجهة اين تأثير قد ما وأكثر متأخرين مرضى را مزوره از برنج نفرموده‌اند ومخصوص اصحا دانسته‌اند چه در مرضى احداث كيفية متضاده ودر اصحأ كيفية متوافقة شرطست وحكما متفق‌اند بر آنكه أو باعث طول عمر وصحت بدن است ودر حديث اين معنى نيز ورود يافته وبرنج هندير الزوجة كمتر أو را چنپا نامند وبرنج سرخ فارسي را قبض بيشتر وسفيد در تغذية قوىتر واقسام أو مسندد قابض وبه تنهائى قليل الغذاء وجهة زحير واسهال وموى واختناق رحم وامراض كرده ومثانه مفيد وبا شير وشكر كثير الغذاء ومبهى ومستمن بدن ومولد منى وبا دوغ تازه وسماق مسكن حرارت وجهة اسهال صفراوى وتشنگى وغثيان نافع وبا شير بز جهة زحير وبا بيه كردهء بز وروغن جهة منعص واكثار أو مصلح حال بدن ورنگ رخسار ومولد خلط صالح ومورث ديدن خوابهاى خوب ومولد قولنج وسده أو عنقال طبع ومصلحش خيسانيدن أو در آب نخاله وخوردن أو با شيرينى وچون در آب قرطم بجوشانند رفع ستدهء أو مىكند وآشاميدن آب مطبوخ أو مثل ماء الشعير مسكن لذع احلاط مرارى معده وامعاء وبا شير تازه بالمناصفه ده روز خوردن جهة ما توليد منى مجربست وحقنه به آب مغسول أو جهة سحج وقرحهء امعانا فع ودر جلا دادن جواهر بيعديل است وآب نخالهء أو در اين باب قوىتر وطلاى أو باترمسن جهة گلف وآثار وضماد أو با بيه جهة گشودن دمل وذر ورشن جهة جراحات تازه آشاميدن آرد برنج كه بسيار پخته باشند با بيه كردهء بز جهة افراط اسهال مرضى واسهال دوائى وسحج بغاية مجرب وآب مطبوخ شلتوك مسقط جنين وپوست شلتوك كه بسيار نرم صلايه نكره باشند از جمله وسموم است وگويند يك مثقال أو كشنده است ومؤلف تذكره منكر اين اثر است ومكرب ومصدع مىداند ووسعوط كرد برنج كه در حين سفيد كردن أو بهم رسد جهة قطع رعاف مجرب وبدل برنج آرد جو مغسول است ارز بضم أول وسكون رأ درخت صنوبر بي بار است وزفت رطب از وحاصل شود ارسطون شراب غليظى كه از خمر وادويهء حاره ترتيب وهند قوىتر از خمر ومقوى احشاء بارده است ارند برند بيخى است شبيه به پياز شكافته وارنسيتان آرند مؤلف تذكره گويد كه آن بنج سوسن سفيد است كه به فارسي آن را سوسن آزاد نامند وزنبق عبارة ازوست بغايت گرم وجذاب وجالى وطلاى أو جهة قطع خون بواسير مفيد وآشاميدن أو بغايت مدرحيض وقدر سرعتش تا يك درهم است ومؤلف مالا يسع گويد كه آن بنج سوسن ؟ ؟ بريست كه دلبوث نامند ارجوان معرب از ارغوان فارسي گرم يال اعتدال ومخرج أخلاط لزجه وجهة برودت معده وكليه وتصفيهء لون وطبخ وأو مقيئ ومنقى آلات تنفس ومعده وسوخته أو جالس نزف الدم وخضاب نيكوست