امّا معرفت مقصد كه اشاره به آن شده به قوله ظهرت ينابيع الحكمة من قلبه ، مىگوئيم كه : مقصد عالم حيات ابديّه است كه به لسانى آن را « بقاء به معبود » خوانند . و ظهور عيون حكمت كه علوم حقيقيّه هستند اشاره به آن است . چه علوم حقيقيّه و معارف حقّه روزى نفوس قدسيّه است كه از جانب ربّ ايشان به ايشان مىرسد ، و رزق الهى از براى احياء ابدى است . بل أحياء عند ربّهم يرزقون . و وصول به اين عالم جامع مراتب كماليّهء غير محصوره است كه از آن جمله حصول تجرّد كامل به قدر استعداد امكانى بوده باشد [ 18 ] چه ماديّت با حيات ابدى مجتمع

--> [ 18 ] اين تعليل ( چه ماديّت الخ ) راجع به جملهء قبل يعنى به قدر استعداد امكانى نيست ، بلكه راجع است به مطلب سابق و آن اينكه رزق الهى براى نفوس قدسيّه و احياء ابدى است . و حاصل مطلب آنكه بدن فاسد مىشود ولى وجه او كه مظهر اوست باقى مىماند . بنا بر اين اگر نفس انسان در سير خود به مظاهر اسماء و صفات الهى برسد ، و مظهر انوار الهى گردد ، از جملهء « أحياء عند ربّهم » خواهد شد . و روزى آن همان علوم و معارف حقيقيّه است و به او خواهد رسيد . و بايد دانست كه حصول تجرّد به قدر استعداد امكانى است . يعنى اگر سالك در عالم لاهوت وارد شود ، و اگر فناء در جميع اسماء الهى حتّى فناء در اسم « أحد » حاصل كند و اگر بقاء بعد الفناء كه همان بقاء به معبود است پيدا كند ، معهذا تجرّد كامل من جميع الجهات ، حتّى تجرد از استعداد امكانى براى او حاصل نخواهد بود . گرچه در اين حال علم او علم الهى است و با هر موجودى معيّت دارد و از ماضى و مستقبل مطَّلع است ، ولى همان علاقهء اجمالى به تدبير بدن مانع از حصول تجرد تامّ در ما فوق افق امكان خواهد شد . و لذا ديده مىشود كه نسبت علقهء روح او به بدن خود و ساير موجودات تفاوت دارد . و بعد از مرگ كه به كلَّى بدن را رها كند و از اشتغال به تدبير آن به تمام معنى الكلمه فارغ شود تجرّد تامّ لاهوتى پيدا خواهد نمود . شيخ ولىّ الله دهلوى در « همعات » گويد : اين فقير را آگاهانيده‌اند كه قطع علاقهء روح از بدن پس از پانصد سال از مرگ حاصل خواهد شد . و محيى الدين عربى در موارد عديده گويد كه : بعد از بقاء به معبود نيز عين ثابت براى سالك باقى خواهد بود . و اين مطلب منافات با اسم اعظم الهى بودن انسان ندارد زيرا در بين موجودات حتى الملائكه ، انسان اسم اعظم است . غاية الأمر تمام مراتب را با بدن كسب مىكند ، و فقط يك مرحله از حصول تجرّد تامّ و تمام حتّى تجرّد از عين ثابت و شوائب امكان پس از مرگ براى او حاصل مىشود .