شايد امام گفتارش با " ابن عرفه " به اين معنا اشاره كرده باشد ، كه از ايشان پرسيد : اى پسر رسول خدا به چه انگيزه اى وارد ماجراى ولايتعهدى شدى ؟ فرمود : به همان انگيزه اى كه جدم على ( عليه السلام ) را وأدار به ورود به شورا نمود . گذشته از اينها امام در أيام ولايتعهدى چهره واقعي مأمون را به همه شناساند وأهداف أو را از اين كار برملا ساخت . ضمن آن كه عكس العملهاى ايشان در بر خورد با مأمون نشانگر آنست كه ايشان تمايلى به پذيرش آن نداشتند ، خروج با اكراه از مدينه ، عدم آوردن أهل بيت وفرزند ، وگفتار ايشان در نيشابور ، همگى حاكى از اكراه ايشان به پذيرش اين مقام است . شرائط خاص فرهنگى جامعه آن روز ، وموضع امام در برابر آن با اين كه اسلام در عصر پيامبر از محيط حجاز بيرون نرفت ، ولى چون زير بنائي محكم واستوار داشت ، بعد از رحلت ايشان به سرعت رو به گسترش نهاد ، آنچنانكه در مدت كوتاهى سراسر دنياي متمدن آن عصر را فرا گرفت وباقيمانده تمدنهاى پنجگانه عظيم روم ، إيران ، مصر ، يمن ، كلده وآشور را در كوره داغ خود فرو برد ، تا آنچه خرافه وظلم وانحراف وفساد واستبداد بود ، بسوزد ، وآنچه مثبت ومفيد بود زير چتر تمدن شكوهمند اسلامى با صبغه الهى وتوحيدي بماند . طبيعت علم دوستى اسلام سبب شد كه به موازات پيشرفتهاى سياسي وعقيدتي در كشورهاى مختلف جهان ، علوم ودانشهاى آن كشورها به محيط جامعه اسلامى راه يافت وكتب علمي ديگران ، از يونان گرفته تا مصر ، واز هند