مجموعه هاى فقهى كتب فقهى را مىتوان از جهات مختلف دسته بندى كرد . از نظر روش نگارش ، آثار فقهى به پنج دسته تقسيم مىگردد : 1 - مجامع حديث مجامع حديث سرچشمه فقه است ومكاتب گوناگون فقهى اسلامى هر يك مجامعى دارند . شيعيان امامي را چهار مجموعه است . " كافى " كلينى ، در گذشته 328 - " من لا يحضره الفقيه " ، ابن بابويه رازي قمى ، در گذشته 381 - " تهذيب الأحكام " ونيز الاستبصار شيخ طوسي ، در گذشته 460 . متن مجموعه هاى فوق عربى است . ولى سه مجموعه نخستين به فارسي برگردان شده است . خليل قزوينى ( 1001 - 1089 ) گزارشى بر كافى تحت عنوان " صافي " دارد در دوازده مجلد كه طي بيست سال براي شاه عباس دوم فرآهم آورده است 1 . ومحمد على اردكانى هم آن را از آغاز تا ايمان وكفر ودعا وقرآن وعشرت براي محمد ولى ميرزا به فارسي برگردانده است 2 . " من لا يحضره الفقيه " توسط صادق بن علي فاضل كاشاني در 1277 - 1278 تحت عنوان " عرفات الفقه " به فارسي برگردان شده است . 3 " تهذيب الأحكام " توسط محمد بن يوسف گورگانى به فارسي برگردانده شده است 4 . 2 - مجامع فتاوا در اين آثار ، احكام شرعي بدون سند وبه صورت برهنه جمع آورى گرديده است . اين گونه مجموعه ها سابقه ديرينه در تاريخ فقه اسلامى دارد . در ميان شيعه مىتوان به دفترچه فقهى أبو رافع صحابي شيعي تحت عنوان " كتاب السنن والاحكام والقضايا " اشاره كرد . وى در روزگار علي ( ع ) در گذشته است ( 35 - 40 ) . به نظر صاحب الذريعة ، اين اثر اولين كتاب تصنيف شده در ميان شيعيان است . وبر أصل سليم بن قيس الهلالي ( 90 ه‍ ) كه به نظر ابن النديم اسبق از همه است مقدم مىباشد . 5

--> 1 . فهرست نسخ خطى كتابخانه مركزى دانشگاه تهران ، ج 5 : ص 1385 ، انتشارات دانشگاه تهران 1355 - 1345 . 2 . همان ، ج 6 ، ص 640 . 3 . فهرست كتب خطى كتابخانه دانشكده حقوق وعلوم سياسي دانشگاه تهران ، محمد تقي دانش پژوه ، ص 162 4 . تهرانى ، حاج شيخ آقا بزرگ ، الذريعة 4 : 92 5 . الذريعة ، ج 2 ص 154 .