بعضي از جانب خود بر روايات صحيحه افزوده اند وهيچ دليلي بر آن وجود ندارد . وعلى رغم آنكه رسول گرامى صلى الله عليه وسلم نمىخواست امتش به حرج بيفتد عده اى از جانب خود وتحت تأثير عادات قيودى را افزودند وخود وأمت را گرفتار كردند در حالي كه خداوند متعال مىفرمايد : ( يريد الله بكم اليسر ولا يريد بكم العسر ) ( 1 ) حتى مىتوان گفت رسول أكرم صلى الله عليه وسلم در بسيارى از أوقات - اگر أكثر أوقات نباشد - بين صلاتين جمع مىفرمود چنان كه از روايات ابن عباس وانس كه ماضي استمرارى در آن به كار رفته بود استفاده مىشد ونيز از روايات عائشة وتمام روايات دال بر تبكير به صلاة العصر وغيره . البتة مقصود از جمعى كه بسيارى از أوقات پيغمبر صلى الله عليه وسلم بدان مبادرت مىفرمود جمع تقديم است نه جمع تأخير هر چند جمع تأخير نيز نقل شده است . بلى يك نكته نبايد فراموش كنيم كه اگر جمع به گونه اى باشد كه حتى نوافل بجا آورده نشود از نظر ترك نوافل مرجوح است ( 2 ) وبلكه اگر استخفاف به سنت واعراض از آن باشد حرام وشايد همين نكته مورد نظر كساني باشد كه گفته اند جمع بين صلاتين در هر حال جايز است ما دام كه عادت نباشد يعنى ما دام كه عادتي نباشد كه موجب اعراض واستخفاف به سنت باشد والبتة اين حرمت ناشى از استخفاف به سنت تنفل است ونه بيشتر ، وبا انجام نوافل ديگر مشكلى باقي نيست . البتة بحث از فضيلت أوقات خود محتاج فرصتى ديگر است كه در ميان فقهاى شيعه نيز نظرات مختلفي ابراز شده است ، وآنچه ذكر شد مقصود مفاد روايات صحاح أهل تسنن مىباشد . خلاصه أقوال فقهاء در جمع بين صلاتين ودر پايان أقوال فقهاء در مورد جمع بين صلاتين چنين خلاصه مىشود : 1 - حنفيه كه قائل به عدم جواز بين صلاتين مىباشند نه در سفر ونه در حضر به هر عذرى مگر در دو مورد يكى در عرفه وديگر در مزدلفه آن هم با شرائط خاص .

--> ( 1 ) - سوره بقرة 185 . ( 2 ) - گرچه نوافل خود نيز مورد اختلاف است .