چنانچه ( 1 ) كمالات جمالى و جلالي را از غيب به شهادت ( 2 ) و از باطن به ظاهر رسانيد ، و امّا حالى چنانچه ( 3 ) خود به خود در ذات خود متجلَّى شد به فيض اقدس ( 4 ) اولى و ظهور نور ( 5 ) أزلي به مقتضاى تجليّات . امّا حمد حق ، ذات خود را ، در مقام تفصيل ( 6 ) ، كه ( 7 ) مظاهر عبارت از آنست ، هم بر سه قسم است : قولى و فعلى و حالى . امّا قولى حمد لسان انسانست ( 8 ) ، چنانچه در هر شريعت و ملَّت جارى بر زبان ( 9 ) انبياى ايشانست . و امّا ( 10 ) فعلى ، اتيان بندگان به اعمال بد نيست ( 11 ) از عبادات و طاعات . بدان كه هر عضوى ( 12 ) از اعضا را مشغول گردانند ( 13 ) به عملى و عبادتى كه به آن ( 14 ) مخصوص است ، به وجهى ( 15 ) كه در شريعت نبى آن قوم منصوص است . امّا حالى ، اتصاف روح و دل بود به صفات كمالات علمى و عملى و تخلَّق به اخلاق الهى . پس در مقام جمع و تفصيل ( 16 ) ، حامد و محمود همه اوست كه « الحمد لله » و اين نوع حمد از زبان ارباب حال ( 17 ) بود . امّا نزد علما لفظ « الحمد » ، من حيث اللَّغة ، مفهوم آن تعظيم فاعل است ، به جهت انعام ( 18 ) و إحسان ، كه از وى صادر گردد مطلقا على الأنام و از روى اصطلاح ، تعريف محمود است به نعوت كمال . و حمد أخص است از مدح ( 19 ) ، كه اطلاق مدح بر عاقل و غير عاقل به حسب محاسن صادره از ( 20 ) وى كنند و اعمّ از شكر ، كه شكر

--> ( 1 ) د ، س : چنان كه . ( 2 ) س : « شهادت » ندارد . ( 3 ) د ، س : چنان كه . ( 4 ) س : اقدس اعلى اولى . ( 5 ) س : نورانى . ( 6 ) س : تفصيلى . ( 7 ) د ، س : « كه » ندارد . ( 8 ) د : « انسانست » ندارد . س : از « چنانچه . . . ايشانست » ندارد . ( 9 ) د : لسان . ( 10 ) س : امّا . ( 11 ) س : بدنى است . ( 12 ) د : هر عضوى را - س : اعضاء مشغول . ( 13 ) د : مىگردانند . ( 14 ) س : بدان . ( 15 ) س : بر وجهى كه . ( 16 ) س : « تفصيلى » . ( 17 ) س : احوال . ( 18 ) د ، س : إحسان و انعام . ( 19 ) د ، س : از مدح بر عاقل و غير عاقل . ( 20 ) د ، س : كه از وى .