آن ظهور هويت ذات حق است در مظاهر صور مختلفه « 133 » . و چون ذات را با جميع صفات اعتبار كنى ، آن حضرت را عالم ملكوت « 134 » خوانند و عالم ملكوت را عالم امر و نفس ناطقه و حضرت لوح المحفوظى نيز خوانده‌اند « 135 » . ابتداى عالم ملك عرش و كرسى است و أجسام عنصرى و صور مركبات از معادن و نبات و حيوان كه انتهاى عالم ملك است « 136 » و نسبت عالم به حق و حق به عالم همچون مرآت و ناظر است كه عالم روح حق است و حق روح عالم « 137 » . عالم ملك و شهادت را مقام فرق و كثرت گويند « 138 » . عالم غيب علم ذات است به ذات خود كه از آن به هيولاى كليّه و نفس رحمانى تعبير كرده‌اند و بدان تجلى ، در خود نفس رحمانى ظاهر كرد ، كه آن هيولاى كليه است و اين علم ذات است بذاته « 139 » . و اين مقام را مقام جمع دانند . حضرات خمس ( تنزلات حق ) قبل از اينكه به بيان عقايد اصحاب وحدت وجود و اهل كشف در بارهء حضرات خمس بپردازيم ، بهتر است اشاره اى به عقايد حكما و فلاسفه در بارهء پنج اصل قديم بكنيم و مشابهتى را كه اين دو عقيده حد اقل به ظاهر با هم دارند ، بيان كنيم . عقيده به قدماي خمسه - بارى تعالى - نفس ، ماده ، مكان ، زمان در فلسفهء اسلامى به رازى نسبت داده شده است . پيش از بيرونى ، ابو حاتم رازى ( متوفى 322 ) در اعلام النبوة ، مرزوقى ( متوفى 421 ) در الأزمنة و الأمكنة ( ج 1 - ص 144 ) به مسئلهء قدماي خمسه اشاره كرده و آن را به رازى نسبت داده‌اند « 140 » و بعد از بيرونى امام -

--> « 133 » متن ، ص 9 ، س 8 . « 134 » متن ، ص 5 ، س 10 . « 135 » متن ، ص 8 ، س 13 . « 136 » متن ، ص 9 ، س 10 . « 137 » متن ، ص 106 ، س 8 . « 138 » متن : ص 5 - 6 . « 139 » متن : ص 6 ، س 14 . « 140 » مهدى محقق ، بيست گفتار در مباحث علمى و فلسفى و كلامي و فرق اسلامى ، « رازى در آثار بيرونى » ، ( تهران ، مؤسسهء مطالعات اسلامى ، 1355 ش ) .