الحرمين ( متوفى 478 ) در الشامل في اصول الدين ( ص 118 ) و ناصر خسرو ( متوفى 481 ) در زاد المسافرين ( ص 73 ) و ابن ابى الحديد ( متوفى 656 ) در شرح نهج البلاغه ( ج 1 ص 159 ) و كاتبى قزوينى ( متوفى 685 ) در المفصّل في شرح المحصّل ( ص 203 رسائل فلسفيّه ) و ابن تيميه ( متوفى 728 ) در منهاج السنة النبويّه ( ص 97 ) و ابن قيم - الجوزيه در اغاثة اللهفان ( ج 2 ص 241 ) اشاره به اين عقيدهء رازى كرده‌اند و اصل آن را برخى به « اوايل يونانيان » و برخى به قدماي فلاسفه و برخى به ذيمقراطيس و برخى به صابيان حرانى و برخى به ثنويان يعنى زردشتيان نسبت داده‌اند . مسعودى در التنبيه و الاشراف ، قدماي خمسه را به ايرانيان نسبت داده ، ولى كلمهء هوم را به جاى ماده گذاشته است . هوم در چاپ ليدن به الطيبة و الخمير تفسير شده است . زنير در كتاب زروان خود چنين تصور كرده است كه هوم در اصل دين بوده و سپس به الطبيعة و التمييز اصطلاح شده است در حالى كه اصل اين كلمه ، « توم » بوده است كه در فارسى به تخم بدل شده است به معنى بذر و همچنين اصل و تفسير آن الطينة و الخميرة است . اقوال اين دانشمندان در بارهء قدماي خمسه با هم مطابقت دارد و براى سهولت ، نظر همهء آنها را در جدول زير مىآوريم . 1 - ابو حاتم رازى - بارى - نفس - هيولى - مكان - زمان 2 - مرزوقى - فاعل - ماده - خلاء - مدت 3 - ابو ريحان - بارى - نفس كلى - هيولاى اولى - مكان مطلق - زمان مطلق 4 - جوينى - مبدع - نفس - عقل - مكان - زمان 5 - ناصر خسرو - بارى - نفس - هيولى - مكان - مكان 6 - ابن ابى الحديد - بارى - نفس - هيولى - فضا - دهر 7 - كاتبى - بارى - نفس - هيولى - خلاء - دهر 8 - ابن قيم - بارى - نفس - هيولى - خلاء - زمان « 141 »

--> « 141 » مهدى محقق ، فيلسوف رى ، محمد بن زكرياى رازى ، ص 286 .