شرح مصطلحات ناميد و نه مىشود از آن به اصول اوليه تعبير كرد ، ولى هر چه است بضاعتى مزجات از اين حقير است كه فكر مىكند اين هم باز كليدى است بر فهم ام الكتاب ابن عربى و پلى است از انديشه‌هاى دنيوى بر مشارق معنوى . و الله اعلم . قبل از آفرينش عرفا براى توجيه مسئلهء قبل از آفرينش و بيان اين راز كه خداوند قبل از آفرينش عالم و پيش از تجلى ذات چگونه بود ، به حديثى از پيامبر اكرم استناد مىكنند . لازم به توضيح است كه مراد از كلمهء قبل كه خودبخود زمان را در ذهن زنده مىكند و تصورات حادثات زمانى را در افق انديشه ترسيم مىكند ، تقدم زمانى نيست چرا كه زمان و مكان از ديدگاه قوم ، خود از مخلوقات است « 91 » . حديث عماء : « سئل رسول الله - صلى الله عليه و سلم - : اين كان ربّنا قبل ان يخلق الخلق ؟ فقال - صلى الله عليه و سلم - : في عماء ما فوقه هواء و ما تحته هواء » ظاهر اين حديث آن است كه سؤال از حضرت رسالت كردند كه پروردگار ما كجا بود پيشتر از آن كه خلق را بيافريند ؟ فرمود كه در أبر تنك بود كه نه بالاى آن هوا باشد و نه در زير آن « 92 » . بيانات بزرگان در توجيه حقيقت اين حديث متفاوت است : چنان كه عبد الرزاق كاشى ، عما را تعيّن اول و حضرت احديّت بيان مىدارد و اين حضرت در حجاب عزت است و اشارت پذير نيست نه به اطلاق و نه به تقييد . شارح مفتاح در مقام اشكال بر عارف كاشانى گفته است : « مرتبهء احديت و واحديت و الوهيت و نفس رحمانى و ام الكتاب و ساير مراتب الوهيت نسبت به وجود حق

--> « 91 » براى فهم اقسام تقدم و تأخر ( رك : محمد سنگلجى ، سير اجمالى در منطق و فلسفهء الهى ، دانشگاه تهران ، 1356 ) . « 92 » صاين الدين على بن محمد تركهء اصفهانى ، چهارده رسالة « شرح حديث عما » ، ( تهران 1351 ) ص 285 - 286 . و فتوحات مكى ، در باره خيال و عما ، ج 2 ، ص 310 ملا محسن فيض ، كلمات مكنونه ( تهران 1336 ) ص 68 .