ايشان هم ممكن باشد وامتناع نمايند چه صورت دارد ؟ شرعا اجبار ايشان از باب امر به معروف بر اين كار جايز است يا نه ؟ جواب : حكم فرار از زحف ثابت نيست ( 1 ) وآن در جهاد حقيقي است كه به اذن امام باشد وبر هر كس كه واجب شد اين ، در ترك آن عاصى است واز باب امر به معروف ، اجبار مىتوان كرد آنها را . 478 - سؤال : در اين صورت كه خوف هجوم وغلبه مشركين بر بلاد مسلمين است ، وجوب مدافعه ومجاهده با آنها فورى است يا نه ؟ ودر صورتي كه فورى باشد مجاهده ، ترك نمودن آن وبه حج وزيارة عتبات عاليات رفتن چه صورت دارد ؟ بيان فرمايند . جواب : در صورتي كه موسم روانه شدن قافله حج ، مدافعه با كفار واجب شود ، به اين معنى كه رفتن حج باعث تعطيل مدافعه مىشود ، در اينجا حكم آن است كه دو واجب مضيق بر مكلف جمع شود ومحتاج به مرجحى باشد در تقديم أحدهما . وظاهر اين است كه در اينجا در صورت تعيين وجوب ، دفاع را بايد مقدم داشت بر حج ، وحكم زيارة هم از اينجا معلوم شد ، هرگاه بر أو واجب شده باشد يا به نذر وشبه آن ، چه جاى زيارة مستحب . 479 - سؤال : آيا از أهل اسلام ، كساني كه با كفار همداستان شده اختيار كمك ايشان را مىنمايند در تسخير ممالك اسلام ، نهب واسر وقتل ايشان جايز است يا نه ؟ واگر غلبه بر كفار در اين دعوى موقوف به كوچانيدن وتنبيه بعضي متمردين أهل اسلام باشد ، آيا كوچانيدن ( 2 ) ايشان در صورتي كه ايواى عين مشركين نموده ، اسرار مسلمين

--> 1 : اين بر مبناى همان روش ميرزا است كه دو موضوع را يكى مىداند . ليكن در صورتي كه اداره كننده جنگ حكومت غير مشروع ، باشد ، راهى غير از فتواى مزبور نيست ، زيرا اجراى مجازات فرار به غير از حكومت مشروع ، بر ديگران جايز نيست . 2 : يكى از مشكلات عباس ميرزا در جنگ قفقاز كوچانيدن عشاير متعدد بود البتة نه فقط بخاطر خيانت آنان بل اهميت " جمعيت " در آن زمان از اهميت " سر زمين " كمتر نبود وى در ميان دو دوره جنگ با روس سال‌ها هم بر سر قبيله حيدرانلو با عثمانى ها جنگيد .