* ( كَلَّا وَالْقَمَرِ ) * ، أى حقّا ، و بحقّ ماه . * ( وَاللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ ) * ، و بحقّ شب چون پشت بر كند . و قرّاء در اين لفظ خلاف كردند . نافع و حمزه و خلف و يعقوب و حفص « اذ » خواندند ظرفا ( 1 ) لما مضى من الزمان . ادبر على وزن افعل من الادبار ، و در شاذّ ابن محيصن همچنين خواند . باقى قرّاء « اذا دبر » بر ظرف زمان مستقبل ، « دبر » على وزن فعل ( 2 ) . و در معنى « دبر » خلاف كردند . بعضى گفتند : دبر خلاف ( 3 ) ادبر لأن معنى دبر اقبل و هو ضدّ ادبر . و بعضى دگر گفتند : دبر أى جاء بعقبه ، يقال : دبر الليل النهار اذا جاء فى اثره ، و ابو الضحى گفت كه : عبد اللَّه عباس عيب كردى بر آن كس كه « دبر » خواندى . بى « الف » و گفتى : انما يدبر ظهر البعير ، پشت شتر باشد كه ريش شود او از دبر گرفته است ، و ( 4 ) بعير دبر ، و همانا آن لغت دبر يدبر باشد به كسر « عين » ، پس اين لازم نيايد كه ابو الضحى گفت از پسر عبّاس ، فرّاء گفت : هما لغتان ، يقال : دبر و ادبر بمعنى ، قال الشاعر : صدعت غزالة قبله بفوارس تركت مسامعه كأمس الدابر ابو عمرو گفت : « دبر » لغت قريش است و « أدبر » لغت دگر عرب . * ( وَالصُّبْحِ إِذا أَسْفَرَ ) * ، و بحقّ صبح چون روشن شود . عامّهء قرّاء اسفر خواندند اذا اضاء ، و ابن السميقع در شاذّ خواند : « سفر » بى « الف » و هما لغتان ، يقال : سفر وجهه و اسفر اذا اضاء ، و روا بود كه من سفرت المرأة ( 5 ) اذا القت قناعها عن

--> ( 1 ) . كا ، گا : ظرف . ( 2 ) . اساس و الصبح إذا اسفر ، و به حقّ صبح چون روشن شود ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها زايد مىنمايد و از مورد و موضع بحث به دور مىنمايد . ( 3 ) . كا ، آد ، گا : بر خلاف . ( 4 ) . كا ، آد ، گا : يقال . ( 5 ) . آج و ديگر نسخه بدلها باشد .