است ، يعنى سابق است به فعل خيرات و احسان او بر همهء احسانها مقدّم ، و آخر است پس از فناى خلق ، و ظاهر است به غلبه بر همه چيز با آن كه پوشيده است از چشمها ، و باطن است يعنى عالم است به خفاياى امور . سدّي گفت : اوّل است به توفيق توحيد ، و آخر است به توفيق توبه ، و ظاهر است به توفيق سجود ( 1 ) ، و باطن است به ستر عيوب ( 2 ) . ابن عطا گفت : اوّل است به كشف احوال دنيا تا رغبت نكنند در او ، و آخر است به كشف احوال عقبى تا نشكيبند از او ، و ظاهر است بر دلهاى دوستان تا بشناختند او را ، و باطن است از دلهاى دشمنان تا منكر شدند او را ، و بعضى ديگر گفتند : اوّل است به تكوين ، بيانه قوله تعالى : إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناه أَنْ نَقُولَ لَه كُنْ فَيَكُونُ ( 3 ) ، و آخر است به تلقين ( 4 ) ، يُثَبِّتُ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا ( 5 ) ، و ظاهر است به تبيين ، بيانه : يُرِيدُ اللَّه لِيُبَيِّنَ لَكُمْ ( 6 ) ، و باطن است به تزيين ، بيانه : وَزَيَّنَه فِي قُلُوبِكُمْ ( 7 ) . محمّد بن عليّ التّرمذى گفت : الاوّل بالتّأليف ، و الآخره بالتّكليف ، و الظَّاهر بالتّصريف ، و الباطن بالتّعريف . جنيد گفت : الأوّل بشرح القلوب ، و الاخر بغفران الذّنوب ، و الظَّاهر بكشف الكروب ، و الباطن بعلم الغيوب . در خبر است كه : عمر خطَّاب از اين آيت پرسيد كعب أحبار را ، گفت : معنى آن است كه [ 4 - پ ] اوّل چنان داند كه آخر ، و باطن چنان داند كه ظاهر . و گفتند : اوّل است به هيبت و سلطان ، و آخر است به رحمت

--> ( 1 ) . اساس : خود ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 2 ) . اساس خود ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها زايد مىنمايد . ( 3 ) . سورهء نحل ( 16 ) آيهء 40 . ( 4 ) . آد ، كا بيانه ، گا بيانه قوله . ( 5 ) . سوره ابراهيم ( 14 ) آيهء 37 . ( 6 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 26 . ( 7 ) . سورهء حجرات ( 49 ) آيهء 7 .