قوله : * ( لا جَرَمَ ) * ، زجاج گفت : اين كلمه ردع ( 1 ) كلام را باشد . معنى آن است كه ، لا محالة أنه لا دعوة لمعبودكم . خليل گفت : لا جرم ، الا جواب نباشد ، چون قايلى گويد : فعل فلان ، كذا ، فيقول لا جرم انه سيد . مبرد گفت : معناه حق و استحق ان لا دعوة له في الدنيا و لا في الآخرة ، معنى آن است كه ، چون حال چنين است ، لا جرم اين معبودان شما كه مرا با آن دعوت مىكنى ، ايشان را دعوتى نيست كه در آن انتفاعى بود نه در دنيا ، نه در آخرت . سدى و قتاده و زجاج گفتند : معنى آن است كه ، اين بتان را [ 138 - پ ] اجابت دعايى نيست نه در دنيا ، نه در آخرت ( 2 ) . * ( وَأَنَّ مَرَدَّنا إِلَى اللَّه ، ) * و بازگشت ما با خداى است . * ( وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ ، ) * و آنان كه مسرفان و متجاوزان حدود شرعاند ، ايشان اهل دوزخاند . مجاهد گفت : به مسرفان ، قايلان بنا حق را خواست . آنگه گفت هم مؤمن آل فرعون : * ( فَسَتَذْكُرُونَ ما أَقُولُ لَكُمْ ، ) * ياد كنى آنچه من شما را مىگويم . * ( وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّه ، ) * و من كار خود با خداى مىافگنم كه خداى تعالى بيناست و دانا به بندگان خود . تا به اين جا حكايت كلام مؤمن آل فرعون است . آنگه حق تعالى گفت : * ( فَوَقاه اللَّه ، ) * خداى نگاه داشت او را از بديها آن مكر كه ايشا ( 3 ) كردند . * ( وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ ، ) * و برسيد به آل فرعون بدى عذاب ، و آن غرق بود كه به ايشان رسيد . * ( النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا ، ) * گفت : آتش بر ايشان عرضه مىكنند به بامداد و شبانگاه . و قوله : النار ، مرفوع است به آن كه بدل سوء العذاب است ، و نصب غدوا و عشيا ، بر ظرف است . و « عرض ( 4 ) » ، اظهار چيزى باشد ، يعنى عذاب اظهار كنند بر ايشان و گويند : اى آل فرعون ! اين منازل شماست . سدى گفت و هذيل بن شراحيل كه : چون ايشان را در دريا غرق كردند ، ارواح ايشان در شكم مرغانى سياه كردند كه ايشان را بر دوزخ عرضه مىكنند به بامداد و

--> ( 1 ) . ما ، گا ، لا ، آد : رد . ( 2 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد ، افزوده : و التقدير ليس له اجابة دعوة ، يعنى ، خوانندگان خود را اجابت نكند نه در دنيا و نه در آخرت . ( 3 ) . ايشا / ايشان . ( 4 ) . اساس : غرض ، كه با توجه به ساير نسخه‌ها و سياق عبارت تصحيح شد .