و آنان كه گفتند : مراد روز قيامت است ، گفتند « من » زيادت است و « فوجا » مكرّر مىبايد ( 1 ) ، و تقدير آن كه : ( و يوم نحشر كل امة فوجا فوجا ) ، و اين عدول باشد از ظاهر به زيادت و نقصان كه كلام بر او دليلى نمىكند - و اين مهم نيست چنين كردن - بل تا ممكن باشد كلام خداى را بر ظاهر و حقيقت خود حمل بايد كردن . * ( حَتَّى إِذا جاؤُ ) * ، تا آنگه كه با پيش خدا آيند . * ( قالَ ) * ، خداى گويد ايشان را : * ( أَ كَذَّبْتُمْ بِآياتِي ) * ، به آيات من تكذيب كردى ! صورت استفهام دارد و معنى تقريع و ملامت . * ( وَلَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً ) * ، و علم خود ( 2 ) به آن محيط نكردى ، يعنى اين آيات ندانستى ! * ( أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ) * ، يا خود چه كردى شما در اين آيات ( 3 ) ؟ تصديق كردى يا تكذيب ؟ و گفتند ( 4 ) معنى آن است كه : شما ندانى كه چه كردى به خود چون ( 5 ) تقصير كردى در نظر و تفكّر در آيات خداى و مستحقّ چه عذاب شدى . * ( وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ ) * ، بر ايشان افتاد گفتار ، يعنى بر ايشان واجب شد عذاب . * ( بِما ظَلَمُوا ) * ، « ما » مصدرى است ، اى بظلمهم ، به آن ظلم و كفر كه كردند . * ( فَهُمْ لا يَنْطِقُونَ ) * - الاية ، گفتند ( 6 ) كه : معنى آن است ( 7 ) هيچ سخن نگويند براى آن كه دهن ايشان به مهر باشد ، لقوله : الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ ( 8 ) . * ( أَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ ) * ، نمىبينند ، يعنى نمىدانند كه ما اين شب براى آن ساختيم تا ايشان در او بيارامند و بخسبند ؟ * ( وَالنَّهارَ مُبْصِراً ) * ، و روز را بينا كرديم يعنى روشن كه در او چيزها بينند . * ( إِنَّ فِي ذلِكَ لآياتٍ ) * ، در اين كه گفتيم آياتى و دلالاتى هست گروهى را كه ايمان آرند و انديشه كنند و اعتبار گيرند . * ( وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ ) * ، و ياد كن اى محمّد آن روز كه در صور دمند و آن نفخهء اوّل باشد . عبد اللَّه عمر روايت كرد كه ، اعرابى بنزديك رسول آمد و از او پرسيد كه : صور

--> ( 1 ) . آل : آيد . ( 2 ) . مش را . ( 3 ) . مش خداى . ( 4 ) . آب ، آز : گفته‌اند . ( 5 ) . آج ، لب ، آل : چه . ( 6 ) . آب : گفته‌اند . ( 7 ) . آب ، مش كه . ( 8 ) . سورهء يس ( 36 ) آيهء 65 .