الامّهات ، بهشت در زير پايهاى ( 1 ) مادران است . * ( وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ ) * ، گفت : و آنان كه ايمان آرند و عمل صالح كنند ، ما ايشان را در جملهء صالحان آريم ، و اين را دو معنى باشد : يكى از طريق حكم ( 2 ) ، و يكى از طريق لطف و هدايت . و گفتند : معنى آن است كه [ في ] ( 3 ) مدرج الصّالحين و مدخلهم ، يعنى الجنّة ، ما ايشان را در جاى صالحان بريم يعنى در بهشت . و لفظ « صالحين » ، شامل باشد انبيا و اوليا و شهدا را و جملهء نيكان را . * ( وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّه ) * ، آنگه حق تعالى در اين آيت وصف منافقان كرد و گفت : * ( وَمِنَ النَّاسِ ) * ، و از جملهء مردمان كس هست كه مىگويد : ما به خداى ايمان داريم ، و لكن به زبان مىگويد به دل ندارد ، بيانش آن كه : * ( فَإِذا أُوذِيَ فِي اللَّه ) * ، چون او را در حقّ خداى برنجانند ، فتنه و رنج و امتحان مردمان چون عذاب خداى كند ، يعنى گمان برد كه آن رنج مردمان برابر عذاب خداى است ، يا با آن راست است ، نمىداند كه اين در جنب آن و به اضافت با آن هيچ نباشد . * ( وَلَئِنْ جاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّكَ ) * ، و اگر شما را نصرتى بود از خداى - جلّ جلاله - و فتحى و ظفرى ، گويند : ما با شما بوديم در كارزار ، ما را هم چندان نصيب باشد از غنيمت كه شما را هست . حق تعالى گفت : * ( أَ وَلَيْسَ اللَّه بِأَعْلَمَ ) * ، نه خداى به داند كه در دلهاى جهانيان چيست ؟ مفسّران در سبب نزول آيت خلاف كردند . مجاهد گفت : آيت در جماعتى آمد كه به زبان اظهار ايمان كردند . چون بلايى ( 4 ) به ايشان رسيد و رنجى از قبل مردمان ، بر گشتند و با كفر شدند . عكرمه گفت از عبد اللَّه عبّاس كه : آيت در شأن گروهى آمد كه مؤمنان ايشان را با خود به غزات ( 5 ) بدر بردند ، چون آن قتل و سختى ( 6 ) ديدند مرتد شدند ( 7 ) ، و ايشان آنان

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها ، پاى . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها تسميه . ( 3 ) . اساس : ندارد ، از آط افزوده شد . ( 4 ) . آط ، آب ، مش : بلا . ( 5 ) . آط ، مش : غزاء ، آب ، آز ، آج ، لب ، كا : غزا . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز كا : شبيخون . ( 7 ) . لب : شدندى .