و النّاس من يلق خيرا قائلون له ما تشتهي و لأمّ المخطىء الهبل و در اين [ بيت ] ( 1 ) مخطى به جاى غاوى است در بيت اوّل . * ( ثُمَّ اجْتَباه رَبُّه ) * ، آنگه خداى تعالى او را برگزيد . * ( فَتابَ عَلَيْه وَهَدى ) * ، و توبهء او قبول كرد و او را هدايت داد . اگر گويند : چون آدم گناهى نكرد بنزديك شما ، چرا توبه كرد ؟ و خداى چگونه گفت من توبهء او قبول كردم ؟ جواب گوييم : [ توبه ] ( 2 ) بنزديك ما طاعتى است از طاعات ، حظَّ او حصول ثواب بود بر او ، و او را اثرى نيست در اسقاط عقاب چه قول به اين احباط باشد ، و اسقاط عقاب خداى كند - جلّ جلاله - عند توبه به تفضّل ، پس بر اين قاعده معنى قبول توبه ضمان ثواب باشد بر آن ، و توبهء پيغامبران - عليهم السّلام - بر سبيل خشوع و خضوع و اخبات و انقطاع با خداى باشد ، و غرض از او تحصيل ثواب . و قوله : * ( وَهَدى ) * ، اين هدايت به معنى لطف باشد ، كقوله تعالى : وَ الَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً ( 3 ) . * ( قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً ) * ، خطاب است با آدم و ابليس ، گفت : هر دو به زمين شوى بهرى دشمن بهرى ، و * ( جَمِيعاً ) * ، نصب بر حال است ، و قوله : * ( بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ ) * ، هم در جاى حال است ، و التّقدير : متعادين متباغضين . * ( فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً ) * ، اگر به شما آيد از من هدى ، يعنى بيان ، از كتاب و رسول و ادلَّه و معجزات ، هر كه تبع او كند ( 4 ) او ضالّ نبود در دنيا و شقىّ نباشد در قيامت . اگر گويند : چون ايشان معصيتى نكردند ، چرا ايشان را از بهشت بيرون كرد ؟ جواب گوييم : اخراج از بهشت عقوبت نباشد ، چه عقاب مضرّتى باشد مستحقّ مقرون به استخفاف و اهانت و فوت منافع از عقاب نباشد ، چه اگر چنين بودى انبيا و اوليا هميشه معاقب بودندى ( 5 ) عاجلا و آجلا ، پس اخراج ايشان از بهشت و اهباط ايشان به زمين بر سبيل مصلحت بود ، و آنچه تعلَّق به مصلحت دارد به اوقات و اشخاص و اسباب بگردد ، تا تناول درخت نكرده بودند مصلحت ايشان در تكليف آن

--> ( 2 - 1 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آط و اتّفاق نسخه بدلها ، افزوده شد . ( 3 ) . سورهء محمّد ( 47 ) آيهء 17 . ( 4 ) . آط ، آب ، آج ، لب ، آز : هر كه او تبع آن باشد . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها چه در مقدور منافع را نهايتى نيست كه به ايشان توان رسانيدن .