بود كه آن جا باشند ، و چون تناول كردند مصلحت بگرديد و صلاح آن بود كه تكليف ايشان در زمين باشد ، و خداى تعالى آدم را براى زمين آفريد ، الا ترى الى قوله : . . . إِنِّي جاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً ( 1 ) . قوله تعالى : * ( وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي ) * ، هر كه اعراض كند و برگردد از ذكر من ، در اين ذكر خلاف كردند ، بعضى گفتند : مراد توحيد است ، و بعضى گفتند : مراد قرآن است . و معنى « اعراض » عدول است از ايمان به قرآن و نظر در دلايل و بيّنات او . * ( فَإِنَّ لَه مَعِيشَةً ضَنْكاً ) * ، [ اى ضيّقا ] ( 2 ) او را معيشتى باشد تنگ و سخت ، يقال : منزل ضنك و عيش ضنك ، اى ضيّق . و واحد و جمع و تثنيه و مذكّر و مؤنّث در او به يك لفظ باشد ، گويند : براى آن [ كه ] ( 3 ) لفظ او لفظ مصدر است ، براى اين گفت « ضنك » ، و نگفت : « ضنكة » . و مفسّران در « معيشت ضنك » خلاف كردند ، أبو هريره روايت كرد از رسول - عليه السّلام - كه او گفت در تفسير اين آيت كه : مراد به معيشت ضنك ، عذاب گور است . عبد اللَّه عبّاس گفت : شقاوت است . مجاهد گفت : تنگى است . حسن و ابن زيد گفتند : زقّوم و غسلين و ضريع است . قتاده گفت : يعنى فى النّار ، اين معيشت ضنك او را در دوزخ باشد . ضحّاك گفت : كسبى پليد است . عكرمه گفت : حرام است . عبد اللَّه عبّاس گفت : هر آن مالى كه من به بنده‌اى از بندگان خود دهم ، اگر اندك باشد اگر بسيار ، مرا در آن خيرى نباشد آن معيشت ضنك بود ، گفت : معنى آيت نه آن است كه هر كس كه از ذكر خداى و ره حق عدول كند ، معيشت و روزى بر او تنگ باشد كه ما بسيار كافران را مىبينيم كه [ 23 - ر ] معيشت بر ايشان فراختر است از آن كه بر مؤمنان ، و انّما معنى آيت آن است كه : آنان كه به قيامت ايمان ندارند و خداى را ندانند هر خرجى و نفقتى كه كنند غرامت شناسند براى آن كه بر آن ثوابى نبينند و آن را عوضى طمع ندارند ، و گمان ايشان به خداى بد باشد ، بر ايشان سخت آيد آن خرج و نفقه كردن ، تلك ( 4 ) المعيشة الضّنك .

--> ( 1 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 30 . ( 3 - 2 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آط ، و اتّفاق نسخه بدلها ، افزوده شد . ( 4 ) . همهء نسخه بدلها : فتلك .