ايّهم في الدّار . سيبويه گفت : نصب نيز روا باشد به معنى الَّذي ، و گفت : اين قراءت هارون أعرج است در شاذّ . و قوله : * ( عِتِيًّا ) * ، اى عتوّا على المصدر . و نصب او بر تميز است و معنى آن كه : نبدأ ( 1 ) بالاكثر جرما فالاكثر ، يعنى ابتدا به آن كنيم كه او طاغيتر و عاتيتر باشد و در طغيان و عتوّ غاليتر . * ( ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ ) * ، پس ما عالمتريم به آن كه او اوليتر است كه ملازم دوزخ باشد . و صلَّى هم مصدر است كالمضىّ . و اگر گويى : صلَّوا باشد كالعلوّ ، على فعول و الغلوّ و العتوّ ، اوليتر باشد . و نصب او بر تميز باشد ، و معنى آن كه : ما عالمتريم به مستحقّان دوزخ كه كيست كه او كافرتر و ظالمتر است و اوليتر به آن كه در دوزخ جاويد ماند ، يقال : صلى بالنّار اذا لزمها . قوله : * ( وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها ) * - الاية ، آنگه گفت : كس نيست و الَّا وارد دوزخ باشد ، و اين وعده‌اى است بر خداى واجب ، يعنى لا محالة كائن . « إنْ » ، به معنى « ما » ى نفى است . بدان كه خلاف كردند مسلمانان در ورود به حسب اختلاف مذاهبشان در وعيد ، و نيز در ضمير خلاف كردند فى قوله : * ( وارِدُها ) * ، كه راجع با چيست . بنزديك جملهء مفسّران آن است كه : راجع است با دوزخ الَّا مجاهد كه او گفت : راجع است با تب و بيماريها ، ذهب الى قوله - عليه السّلام : الحمّى حظَّ » كلّ مؤمن من النّار . و روا باشد كه گويد : ضمير قبل الذّكر ، ضمير چيزى است كه آن را ذكر رفته است ، نحو قوله : . . . حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ ( 3 ) . و بعضى دگر مفسّران گفتند : كنايت است از قيامت ، اى وارد القيامة ، و آنچه لايق معنى آيت است و مطابق ظاهر ، قول اوّل است ، لقوله : * ( ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا ) * ، و اين در تب و در قيامت مطَّرد نباشد . آنگه در ورود خلاف كردند ، بعضى گفتند : ورود خواست ، و بعضى گفتند : ورود ، مرور و حضور است و اشراف و اطَّلاع بر او ، و اين قول عبد اللَّه مسعود و قتاده است . عكرمه گفت : ورود خواست جز كه آيت خاصّ است به كافران دون مؤمنان . و روايت كرده‌اند از عبد اللَّه عبّاس كه او گفت : ورود خواست ، و از دعايى كه از او

--> ( 1 ) . آز ، مش : يبدأ . ( 2 ) . آز على . ( 3 ) . سورهء ص ( 38 ) آيهء 32 .